Sint Nicolaasga in de 18de eeuw

Een dorp met 33 boerenplaatsen

In 1788 werd Sint Nicolaasga uitvoerig beschreven in de Tegenwoordige Staat van Friesland. Het dorp telde volgens die beschrijving 33 boerenplaatsen en nog andere huizen. De buurtschappen De Rijl en Hongerschar hoorden erbij. De hogere zandgrond werd gebruikt voor bebouwing en weiland; aan de noordkant was de grond laag en minder vruchtbaar.

Een jaarmarkt met wanordelijkheden

De jaarmarkt viel op de zondag na Pinksteren. In 1774 hield het dorpsbestuur ermee op. De plaatsbeschrijving uit 1788 gaf als reden dat de markt herhaaldelijk wanordelijkheden had veroorzaakt en vrijwel geen werkelijk nut meer bracht. Welke afzonderlijke vechtpartijen of overtredingen tot dat besluit leidden, wordt daarin niet opgesomd. De afschaffing zelf en het oordeel over de markt zijn wel uitdrukkelijk vermeld.

Een polder van 426 pondematen

Ten zuiden van Sint Nicolaasga, in de richting van Doniaga, legde de grietman samen met enkele inwoners een nieuwe polder aan. Het werk omvatte 426 pondematen land. Dijken en waterbeheer moesten natte stukken geschikt houden voor de landbouw. De schrijver van de plaatsbeschrijving verwachtte dat het werk later veel voordeel zou opleveren.

Een vervallen kerk en de katholieke meerderheid

De hervormde kerk was rond 1720 opnieuw gebouwd. In 1788 werd het gebouw al 'zeer vervallen' genoemd. Het had een klein koepeltorentje. Hoewel de kerk door de hervormden werd gebruikt, waren de meeste dorpsbewoners katholiek. De Tegenwoordige Staat van Friesland schreef in 1788:

"De meeste ingezetenen van dit Dorp zyn van den Roomsch-Katholyken Godsdienst."

Voor hun missen gingen de katholieken naar het huis op De Heide, waar priester Christoffel van der Heyde sinds 1691 beneden had gewoond en op zolder een kerkruimte was ingericht. Het gebouw leek van buiten op een woonhuis. De katholieke diensten werden in die tijd in Friesland doorgaans gedoogd zolang ze niet openlijk als publieke kerk werden gehouden. Over de schuilkerk en de beperkingen sinds de Reformatie staat meer bij de 16de en 17de eeuw.

Dansen vioolspel kinderen knikkeren dorpsplein, rond 1770.

De dorpsschool in 1797

In 1796 werd Pieter Roelofs als schoolmeester aangesteld. Een jaar later kreeg Sint Nicolaasga een nieuwe school. Tijdens het werk gaf hij de timmerlieden koffie en thee; de kerkvoogden betaalden hem later 19 gulden, 10 stuivers en 8 penningen. Voor verven en glaszetten werd aan Jan Hendrik Os ruim 51 gulden betaald. De hele bouw kostte meer dan 900 gulden.