Sint Nicolaasga in de 19de eeuw
Schoolmeesters, kinderen en lesgeld
In 1817 telde de openbare school gemiddeld 26 leerlingen. Meester Hijlke Jeens Hijlkema had al in 1816 zes stellen houten letters voor de school laten aanschaffen. Toen in 1818 een opvolger moest worden gezocht, kwamen sollicitanten op een advertentie in de Leeuwarder Courant af. De keuze werd mede besproken in een herberg in Langweer. In januari 1821 begon Bauke Meijes van Slageren, twintig jaar oud, als nieuwe meester in Sint Nicolaasga.
1834 - Dagloners graven een vaarweg naar het Tjeukemeer
Op 27 september 1834 kwamen arbeiders in de herberg van Pier Pieters Veltman in Sint Nicolaasga voor de aanbesteding van het uitgraven en uitdiepen van de vaarten richting het Tjeukemeer. Notaris Tjalling Siebrandus van der Ley uit Langweer behandelde het werk. Onder de belanghebbenden waren dorpsvoogden Jitte Sierds Feenstra en Reinder Jacobus Groenendal. De arbeiders kwamen onder meer uit Sint Nicolaasga, Idskenhuizen, Wijckel, Joure, Snikzwaag, Oosterzee en Heerenveen.
De opdracht was verdeeld in vijftien werkvakken. Voor het werk werden zestien voorwaarden voorgelezen, onder meer over de afmetingen, de uitvoering en de betaling. Arbeider Johannes Lykles Nijholt uit Sint Nicolaasga nam vijf werkvakken aan, samen 1.080 el graafwerk, voor 150 gulden en 20 cent. Voor al het werk werd 634 gulden en 20 cent toegezegd. Het gedeelte tussen het Tjeukemeer en het Slot moest op 18 oktober klaar zijn; de overige werkzaamheden uiterlijk op 31 oktober 1834.
De vaarten moesten water afvoeren en schepen een bruikbare route naar het dorp geven. Het werk aan het vaarwater was niet eenmalig. In 1860 volgde opnieuw een aanbesteding, omdat de vaarten voor grotere tjalken, turfschepen en beurtschepen te smal en te ondiep waren geworden. Een beurtschip vervoerde volgens een dienstregeling reizigers en goederen.
Een leerling betaalt schoolgeld
Rond 1845 waren er gemiddeld veertig leerlingen. De meester ontving 150 gulden salaris, daarnaast schoolgelden van 1 gulden en 50 cent per kind per jaar en een vrije woning. In 1862 werd er voor 639 gulden een lokaal aangebouwd: het aantal kinderen was de honderd gepasseerd. Er waren nog geen vaste ondermeesters. Meester Jurjen Rienks Zwaagstra moest de lessen verzorgen met hulp van kwekelingen, onder wie zijn zoon Rienk, die 25 gulden per jaar verdiende.
Veroordeling van een schoolmeester in 1869
Jurjen Rienks Zwaagstra was niet alleen schoolmeester, maar ook boekhouder van de armenzorg. Het gerecht veroordeelde hem op 31 mei 1869 wegens fraude tot een jaar gevangenisstraf. De gemeenteraad ontsloeg hem op 10 juli. Later kreeg hij gedeeltelijk gratie. Op 15 februari 1870 begon Fedde Tjerks Hernamt als zijn opvolger. In hetzelfde jaar ging ook een katholieke school open, waardoor de openbare school minder leerlingen kreeg.
Katholiek onderwijs
Op 10 november 1870 begon de nieuwe katholieke school met ongeveer zestig leerlingen. De bouw was voor 3.882 gulden aangenomen door A.J. de Ree. Het eerste hoofd was Jacobus Theodorus Dopheide. Katholieke gezinnen konden hun kinderen nu naar een eigen school sturen, naast de bestaande openbare school.
De katholieke gemeenschap had een lange voorgeschiedenis in Sint Nicolaasga. Sinds 1691 hadden de katholieken een kerkruimte op zolder van een huis op De Heide gebruikt. In 1835 kregen zij een nieuwe kerk in het dorp. In 1842 werd achter die kerk een katholiek kerkhof aangelegd en ingewijd. Bij het herstel van de bisschoppelijke kerkorganisatie in Nederland in 1853 werd de kerkelijke statie de parochie van Sint Nicolaas.
Een kerk waarvoor 60.781 gulden werd geboden
De katholieken beschikten sinds 1835 over een kerk, maar die werd te klein. Voor het nieuwe gebouw naar ontwerp van Jan Doedes van der Weide kwamen op 23 maart 1885 twaalf offertes binnen. Het werk ging voor 60.781 gulden naar aannemers Hendricus Jansen en Wybren Altena uit Leeuwarden. Ook Ybe de Ree uit Sint Nicolaasga werd bij het werk betrokken. Tijdens de bouw vonden de missen tijdelijk plaats in een timmerwerkplaats aan de Lemmerweg.
Een dodelijk ongeluk op de bouwplaats
De torenspits werd mogelijk door een aanvullende inzameling van 7.700 gulden. Maar tijdens de bouw trof een vallende steen de dertienjarige Gerhardus Groenendal, die op het werk aanwezig was. Hij overleed op 13 september 1886. Zijn graf kwam op het katholieke kerkhof achter de kerk. De nieuwe kerk met een toren van 61 meter werd op 16 februari 1887 ingewijd.
Plaatsen in de omgeving
Vanuit Sint Nicolaasga liepen wegen naar Joure en Lemmer.
Wat is nog zichtbaar?
- De grote neogotische Sint-Nicolaaskerk uit 1885-1887.
- Het katholieke kerkhof achter de kerk, waar Gerhardus Groenendal werd begraven.
- De hervormde kerk aan de Omloop en de oude weg naar Lemmer.
Andere perioden en plaatsen
Wilt u reageren?
Heeft u een oude brief, dagboek, foto of verklaring over Sint Nicolaasga? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.