Woudsend 1749-1788: werken in een scheepvaartdorp
Rond het midden van de 18de eeuw was Woudsend veel meer dan een agrarisch dorp. Het water bracht werk voor schippers, knechten, scheepsbouwers en tientallen ambachtslieden die schepen bouwden, repareerden en bevoorraadden.
Scheepvaart rond 1790.
734 inwoners in 1749
De telling van 1749 kwam op 734 inwoners. Volgens de lokale historische inventarisatie werkte meer dan een derde van de beroepsbevolking in de visserij, scheepvaart of bedrijven die daarvan afhankelijk waren. Rond 1750 hadden ongeveer 25 tot 30 zeegaande schepen Woudsend als thuishaven.
Een schip hield veel mensen aan het werk
Een koopvaardijschip vroeg meer dan een schipper en bemanning. Woudsend had scheepstimmerwerven, twee houtzaagmolens, twee leerlooierijen, drie mastmakerijen, twee zeilmakerijen en een touwslagerij. Smeden en andere ambachtslieden leverden metalen onderdelen, gereedschap en reparaties.
Hout kwam per schip aan en kon aan de Ee worden gelost. Op de werven werd het verwerkt tot onderdelen voor nieuwe of bestaande schepen. Zeilen, touw en masten moesten eveneens in het dorp of de directe omgeving beschikbaar zijn voordat een schip kon vertrekken.
Van Woudsend naar Lemmer
De koopvaardijschepen werden via de Friese binnenwateren richting Lemmer gebracht. Daar bereikten zij de Zuiderzee. De verdere zeereis hoorde bij een andere wereld; voor Woudsend waren vooral bouw, uitrusting, lading en vertrek zichtbaar.
Turf en hout naar Holland
De beschrijving van Friesland uit 1788 noemt naast de koopvaardij ook veel turf- en houtschippers die vanuit Woudsend naar Holland voeren. Dat maakte de kades tot werkplaatsen: laden, lossen, opslaan, wegen en herstellen waren terugkerende bezigheden.
Een werf was ook een arbeidsmarkt
Krantenadvertenties maken zichtbaar hoe gemakkelijk vaklieden tussen werven konden overstappen. In oktober 1777 zocht Tiete Ages in Woudsend een schuitmakersknecht. Hij bood 15 stuivers per dag, gelijk aan driekwart gulden. In juni 1780 kon een zeilmakersknecht direct aan de slag bij Hylke Ages Tromp. Vier jaar later zocht Durk Piers twee of drie schuitmakersknechten die zowel oud werk konden herstellen als nieuwe vaartuigen konden bouwen.
De advertenties laten ook zien dat niet iedere knecht alles hoefde te beheersen. Een werkgever kon vragen om iemand die het vak geheel of ten dele verstond. Er was dus ruimte voor ervaren vaklieden én knechten die nog niet ieder onderdeel van de scheepsbouw zelfstandig uitvoerden.
Hout voor de scheepsbouw
Een werf had voortdurend grote hoeveelheden geschikt hout nodig. In 1783 werd op het erf van koopman Wyger Annes Visser een extra grote lading Hamburger kromhout verkocht, waaronder zware knieën. Kromhout was van nature gebogen hout. Scheepsbouwers gebruikten zulke vormen omdat een natuurlijke bocht sterker kon zijn dan een verbinding die uit rechte stukken was samengesteld.
De knieën vormden hoekverbindingen in het schip. Een grote partij zware knieën op één erf geeft daarom een concreet beeld van de schaal waarop in Woudsend materiaal voor grotere schepen werd verzameld.
Een tweeëndertigste deel van een schip
Niet ieder zeeschip was eigendom van één reder. In juli 1786 werden in Woudsend aandelen van telkens een tweeëndertigste deel aangeboden in twee nieuwe koffeschepen. Het ene schip, de Jonge Jan Visser, stond onder directie van Wyger Annes Visser; bij een ander nieuw koffeschip werd Age Tromp als directeur genoemd.
Een koffeschip was een zeegaand vrachtschip. Door het eigendom in kleine parten te verdelen konden meerdere investeerders geld in één schip steken en daarmee ook het financiële risico spreiden.
Werven wisselden van eigenaar
De bedrijvigheid betekende niet dat iedere werf altijd dezelfde eigenaar hield. In 1758 werd in Woudsend een scheepstimmerwerf met woning, timmerschuur en erf te koop aangeboden. In 1767 kwam een grote werf aan de Ee op de markt die geschikt was voor het bouwen van grote schepen. In 1771 werd opnieuw een dubbele scheepstimmerhelling met woonhuis en grote timmerschuur verkocht. Zulke advertenties tonen een bedrijfstak waarin kapitaal, gebouwen, houtvoorraad en vaklieden voortdurend van eigenaar of werkgever konden veranderen.
1762: ruimte voor bedrijvigheid
De groei was groot genoeg om het dorpsgebied in 1762 aan de overzijde van de Ee uit te breiden. Dat bood ruimte voor bedrijven die juist aan diep genoeg vaarwater moesten liggen.
De sporen zijn nog herkenbaar
De ligging van Woudsend aan de Ee en de dichte bebouwing langs de oude straten maken de watergerichte ontwikkeling nog zichtbaar. Molen It Lam herinnert aan een bedrijf dat graan en gort verwerkte in een dorp waar ook schepen moesten worden bevoorraad.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.