Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4
De tweejarige vrede van Oostergo en Westergo, 1439
Een nieuwe vrede voor twee jaar
Toen de partijstrijd in Friesland weer oplaaide en de hoofdelingen onderling opnieuw oorlog gingen voeren, sloten de gezamenlijke standen van Oostergo en Westergo een nieuwe vrede en overeenkomst. Om de naleving te bevorderen zou die slechts twee jaar duren. Daarna moest de vrede worden vernieuwd.
De vredesbrief van Oostergo en Westergo
Het gerecht en de raad van de landen en steden van Oostergo en Westergo (in modern Nederlands):
Het gerecht en de raad van de landen en steden van Oostergo en Westergo maken bekend aan allen die deze vredesbrief zullen zien of horen voorlezen: wij zijn eensgezind in Leeuwarden bijeengekomen in 1439, op de vrijdag na Sint-Simon en Judas. Wij hebben een volledige, vaste vrede afgesproken die overal in Friesland eensgezind zal worden gehouden, zonder bedrog en partijstrijd. Wie deze vrede verbreekt en daarbij iemand doodt of verwondt, zal daarvoor zoenboeten betalen.
Wie een huis inneemt of met geweld neerhaalt, iemand met geweld van zijn bezit verdrijft of hem te land of te water goederen afneemt, zal aan ieder land en deel honderd schilden betalen en het afgenomen goed drievoudig teruggeven. Wie een ander doodt in strijd met een vastgestelde verzoening, een met een kus bekrachtigde vrede of de landsvrede, verbeurt veertien boeten en honderd schilden aan ieder land. Wie de boeten niet met zijn bezit kan betalen, zal daarvoor met zijn lichaam boeten.
Wie de dader onderdak geeft of op enige wijze helpt, en de stad of het dorp waar hij woont of waar men hem bewust onderdak geeft, moet daarvoor verantwoording afleggen en voldoen, of de dader uitleveren.
Als iemand die door de steden en het land vredeloos is verklaard, in een stad, deel of dorp of bij een hoofdeling komt, moet men hem uitleveren wanneer men van zijn aanwezigheid weet. Anders wordt men zelf evenzeer vredeloos. Wie zo iemand aan de landen uitlevert, krijgt voor een hoofdeling zestig schilden, voor een huisman veertig schilden en voor een ruiter twintig schilden.
Deze boeten en straffen moeten volgens deze brief binnen negen dagen worden uitgevoerd, zonder tegenvordering. Andere rechtszaken blijven liggen totdat de benadeelde schadeloos is gesteld en de boete is betaald. Doodt iemand een ander zonder partijstrijd en gezamenlijk opzet, dan wordt dat berecht volgens het recht en de gewoonte van het land en het deel waar het gebeurde. Ook dan moet de dader binnen negen dagen worden berecht.
Nu wij in het hele land een vaste vrede hebben bevolen, verbieden wij alle gevangenneming, roof, brandstichting en andere gewelddaden. De straf is zoals hierboven: honderd schilden aan ieder deel en drievoudige vergoeding van het geroofde en de schade, te water of te land.
Iedereen zal veilig naar de gemeenschappelijke bijeenkomsten kunnen gaan en daarvan terugkeren, op straffe van veertien boeten. Alle vreemde mensen moeten buiten het land worden gehouden. Geen hoofdeling mag meer dan drie ruiters onderhouden. Wie vreemde mensen van buiten haalt of bij zich houdt, verbeurt honderd oude schilden aan ieder deel en wordt vredeloos naar leven en bezit.
Ontstaat in Oostergo of Westergo partijstrijd, dan zal het ene land het andere met alle macht te hulp komen. Men zal daarbij alleen tegen de ongehoorzame optrekken en tegen niemand anders. Tot bewijs van de waarheid hebben wij deze brief bezegeld met de kleine zegels van Leeuwarden, Dokkum, Bolsward en Workum. Daarmee nemen wij, de steden en gezamenlijke landen, genoegen. De overeenkomst duurt twee jaar. Gegeven als boven.
De twee volgende jaren
Deze vrede en overeenkomst werden in de twee volgende jaren redelijk goed nageleefd. Ik vind namelijk geen bijzondere partijstrijd, buitensporigheden of oorlogen tussen de genoemde steden, landen of hoofdelingen die in die twee jaar plaatsvonden.
Na afloop volgden nieuwe overeenkomsten in Westergo in 1443 en tussen Oostergo en Groningen in 1444.
Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Op de kaart
Bij deze kroniek
Bronnen en verantwoording
Worp van Thabor, Kronijk van Friesland, vierde boek, Friesch Genootschap, Leeuwarden 1850, gedrukte blz. 73-75 (PDF-bladzijden 84-86).
Online kronieken, dagboeken en brieven
- Vanaf de alinea over het herleven van de partijstrijd onder 1439 op blz. 73 tot Worps beoordeling van de twee volgende jaren op blz. 75. De volgende kop over bisschoppelijke statuten hoort bij de volgende pagina.
- De hele vredesbrief staat in grijs, met de aanhef, alle verboden en strafbepalingen, hulp, vier stadszegels, duur en datum. Vrijdag na Simon en Judas blijft de datering. Kleine zegels vertaalt secreten; er zijn geen nieuwe zegelafbeeldingen gemaakt.
- Op blz. 73 staat met suenen bueten. De vertaling zoenboeten behoudt de juridische strekking, maar vult daar niet zonder bewijs het getal zeven voor in. Custen monde op blz. 74 is weergegeven als een met een kus bekrachtigde vrede, op grond van het Deutsches Rechtswörterbuch, lemma Mund, II.2.e. Het woordenboek citeert juist de bepaling uit 1439 en bespreekt de vredeskus als rechtshandeling. P. Leendertz gaf in 1920 de afwijkende verklaring mondelinge eed. Deze verklaringen zijn dus niet identiek. Daarom blijft de pagina gedeeltelijk gecontroleerd.
- De verbinding sonder weder recht, en de anders alle rechten staende op blz. 74 is als zonder tegenvordering en het laten liggen van andere rechtszaken weergegeven. Dit is een voorzichtige lezing van een oude procesformule; geen zelfstandig modern rechtsgevolg of nieuwe bevoegdheid is toegevoegd.
- Honderd schilden per land of deel, drievoudige teruggave, veertien boeten, 60/40/20 schilden voor uitlevering, negen dagen en maximaal drie ruiters zijn afzonderlijk behouden. Gewone doodslag zonder partijstrijd en gezamenlijk opzet blijft onderscheiden van de zwaarder bestrafte vredesbreuk. De herhaalde verboden zijn niet samengevat tot één algemene zin.
- Worps uitspraak dat hij geen bijzondere oorlogen in de twee jaren vindt is in zijn eigen ik-vorm behouden. Zij is geen onafhankelijke vaststelling dat er helemaal geen geweld heeft plaatsgevonden.
- De beelden zijn algemene historische voorstellingen, niet beelden van de genoemde gebeurtenis of een bewezen locatie. Hun eigen periode is vermeld. De kaart toont een passend huidig overzicht zonder niet bewezen gebouwlocaties of historische grenzen.
Deutsches Rechtswörterbuch: Mund, II.2.e, vredeskus en de bepaling uit 1439. Vergelijk de oudere verklaring bij P. Leendertz, Minder bekende woorden, TNTL 39 (1920), blz. 114. De formulering met suenen bueten op blz. 73 blijft een afzonderlijke vertaalvraag. Er is geen onbevestigd boetegetal ingevuld.
De volledige bij deze pagina horende passage is met de afdruk van boek 4 vergeleken. De verantwoorde tekst- en rechtsvragen blijven daarvan onderscheiden; de vergelijking bevestigt niet onafhankelijk alle historische mededelingen van de kroniek.