Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4

Oostergo en Groningen verbonden, strijd om Workum, 1444-1445

Oostergo verbindt zich met Groningen

Toen de hoofdelingen in Oostergo na afloop van de tweejarige overeenkomst weer onderling oorlog gingen voeren en Westergo en Gaasterland een eigen nieuwe overeenkomst hadden gesloten, sloot Oostergo met Groningen een verbond voor vier jaar.

Het vierjarige verbond

De geestelijke en wereldlijke gemeenschappen van Oostergo en het Groninger stadsbestuur (in modern Nederlands):

Wij prelaten, grietmannen, gezamenlijke rechters en gemeenschap van de landen en steden van Oostergo, en wij burgemeesters, raad en gezamenlijke gemeenschap van Groningen, maken met deze openbare brief aan iedereen bekend dat wij ons voor het nut, de eendracht en het behoud van deze landen en steden met elkaar hebben verbonden. Wij hebben vriendelijk afgesproken het volgende vanaf de datum van deze brief vier jaar lang in volledige trouw na te leven.

Bijeenkomsten en eigen rechtspraak

Jaarlijks zullen wij in Groningen een rechtsvergadering of gemeenschappelijke bijeenkomst houden. Daar zullen wij samen de zaken behandelen waarin beroep is ingesteld tegen de achttien rechters, en andere zaken die de landen en steden aan ons opdragen. Ook zullen daar de zaken tussen Oostergo en de genoemde steden worden berecht. De andere rechtsvergadering houden wij op een geschikte plaats die de raad van Groningen en de genoemde landen en steden het nuttigst vinden.

De grietmannen en rechters moeten in hun delen en steden behoorlijk rechtspreken, zoals zij rechtens verplicht zijn. Ieder van hen zal de eigen rechtspraak voeren in het deel of de stad waar hij gevestigd is en waar die hem rechtens toekomt. Alle gewelddadige en bezwarende zaken die niet in dit verbond zijn geregeld, zullen zij behandelen volgens het landrecht en de keuren van Oostergo.

Beroep bij de achttien rechters

Wie geen genoegen neemt met een vonnis van de grietmannen en rechters, mag in beroep gaan bij het gerecht van achttien. Deze achttien moeten de zaak binnen zes weken beslissen nadat die bij hen is ingediend. Iedere rechter verbeurt anders twee oude schilden ten bate van de deelnemers aan het verbond. Voor iedere volgende periode van zes weken dat de zaak door schuld van de rechters onbeslist blijft, verbeurt ieder opnieuw twee oude schilden. Dit geldt niet als de vertraging aan de klager ligt.

Wie met het oordeel van de achttien rechters geen genoegen neemt, mag binnen acht dagen na de uitspraak beroep instellen bij de eerstvolgende rechtsvergadering en daarvoor een borgstelling van zes oude schilden geven. Wordt binnen die termijn geen beroep ingesteld, dan blijft het vonnis van kracht.

Op die eerstvolgende rechtsvergadering verschijnen de achttien rechters of hun gemachtigde boden om hun oordeel tegenover de klager te verantwoorden. Zij stellen daartegenover eveneens een borg van zes oude schilden. Wie volgens het recht in het ongelijk wordt gesteld, verbeurt de genoemde boete. Verschijnen de rechters of de klager niet, dan verbeurt de afwezige die boete. De achttien rechters zullen bestaan uit negen van de ene zijde en negen van de andere.

Eerdere geschillen en schadevergoeding

Ernstige zaken van vóór de datum van deze brief waarvoor nog geen voldoening is gedaan en die aan bemiddelaars zijn opgedragen, blijven bij die bemiddelaars. Worden zij het niet eens, dan treedt de raad van Groningen als scheidsman op. Men zal daarvoor in Groningen in gijzeling gaan totdat aan de verplichting is voldaan, en niet eerder vertrekken. Wat eerder bezegeld is, blijft bezegeld. Waar nog niet is voldaan, moet dat alsnog gebeuren. Een klacht om voldoening komt bij de achttien rechters. Wie hun oordeel niet aanvaardt, mag zoals hierboven in beroep bij de eerstvolgende rechtsvergadering.

Optreden tegen ongehoorzaamheid

Als iemand zich in ons rechtsgebied ongehoorzaam toont, moet het deel waar het misdrijf gebeurde hem binnen zes werkdagen berechten, op straffe van de genoemde boete, wanneer een ander deel daarom vraagt. Voor de steden geldt hetzelfde.

Wil een deel, hoofdeling, buurschap of stad zich niet aan dit gerecht onderwerpen, of benadeelt die het gerecht door huizen te bezetten of andere gewelddaden te plegen die delen, gemeenschappen of hoofdelingen kunnen schaden, dan zullen wij elkaar trouw helpen dit te verhinderen en tegen te gaan, op straffe van de genoemde boete.

Moeten onze delen, steden en hoofdelingen tegen de ongehoorzame optrekken, dan zullen beide partijen zo nodig gijzelaars in Groningen stellen totdat de tocht is afgelopen en de ongehoorzame is berecht. Niemand anders mag worden benadeeld. De gijzelaars waarborgen dat de partijen elkaar tijdens de tocht niet hinderen of schaden en alleen optreden om de ongehoorzame te berechten.

Op alle vastgestelde gerechtsdagen, waarop het gerecht samenkomt en dagen en rechtsvergaderingen vaststelt, geldt voor de heen- en terugreis een vrede op straffe van zeven boeten en zeven vergoedingen. De rechters behouden daarnaast hun volledige boeten.

Als iemand van buiten ons land of van buiten onze hoofdelingen in ons land met geweld huizen bezet of andere gewelddaden pleegt die de deelnemers aan het verbond kunnen schaden, helpen wij elkaar op verzoek trouw dit te verhinderen, op straffe van de genoemde boete.

Wanneer de achttien rechters en de delen van Oostergo gezamenlijk binnen het land optrekken om een ongehoorzame te berechten, moet een onwillige minderheid van hoofdelingen, rechters of de gemeenschap de meerderheid volgen en met persoon en bezit bijstaan. De straf op weigering is driehonderd oude schilden. Groningen en de aangesloten delen en steden verdelen die onderling en handelen dit af op de twee genoemde rechtsvergaderingen.

Iedereen draagt zijn eigen straf

Ieder deel en iedere hoofdeling die een overtreding begaat, boet naar de ernst van het misdrijf. De overtreder staat daarvoor met zijn eigen persoon en goederen in, niet een ander. Wie een dader na een misdrijf met geweld onderdak geeft nadat hij is aangemaand, moet hem uitleveren of voor hem vergoeding en boete betalen aan zowel de rechter als de benadeelde.

Wie een dief onderdak geeft of hem laat ontsnappen nadat hij is gewaarschuwd, verbeurt honderd oude schilden ten bate van de deelnemers aan het verbond. Diefstal, moord, moordbrand en verraad zullen naar behoren worden berecht.

Doodslag tussen hoofdelingen

Mocht het gebeuren, wat God verhoede, dat een hoofdeling buiten de vastgestelde bijeenkomsten een andere doodt, door een ongeluk, dronkenschap of partijstrijd, dan moet daarvoor vierhonderd oude mark worden betaald. Iedere mark telt negenentwintig oude Vlaamse groten. De dader gaat in Groningen in gijzeling en moet binnen jaar en dag voldoening geven. Daarnaast verbeurt hij twintig oude mark aan Groningen en twintig oude mark aan ieder deel, in dezelfde muntwaarde. Daarmee zijn zijn bezit en vrienden veilig.

Gaat hij niet in gijzeling of weigert hij dat wanneer hij wordt opgeroepen, dan blijft wat hem aan zijn persoon of bezit wordt aangedaan zonder boete en buiten de vrede. De verschuldigde vergoeding voor de gedode man wordt daardoor niet verminderd.

Heeft een hoofdeling iemand in zijn dienst die een ander doodt of zo verwondt dat diens leven of een lichaamsdeel gevaar loopt, dan betaalt de hoofdeling voor zijn knecht de helft van de geldboete en levert hij de dader uit. Levert hij hem niet uit, dan betaalt hij vergoeding en boeten alsof hij het zelf heeft gedaan.

Steden, kloosters en kooplieden

Leeuwarden en Dokkum, alle kloosters en geestelijke personen in Oostergo worden eveneens door dit verbond en deze overeenkomst beschermd. De steden en conventen behouden de privileges die de landen hun hebben verleend, voor zover die niet met deze overeenkomst botsen. Alle kooplieden, uit welk land ook, mogen veilig reizen en heen en weer gaan. Zij genieten dezelfde vrede als wijzelf.

Wie iemand in zijn huis aanvalt en verwondt, verbeurt twintig oude schilden aan het gerecht waar het gebeurde. Wie kerken of kloosters aanvalt, verbeurt honderd oude schilden, met behoud van het recht van de deken.

Wij zullen er met al onze macht naar streven dat ook de mensen uit Westergo hun zaken in Groningen laten afdoen en zich daar door gijzeling verbinden. Wil een partij uit Westergo dat niet doen, dan zullen de landen en steden gezamenlijk tegen haar optreden. Haalt een partij bovendien vreemde soldaten het land in, dan zal zij daarvoor met leven en bezit instaan, zonder bedrog of list.

De zegels en de datum

Tot bewijs van dit verbond hebben wij burgemeesters en raad van Groningen ons kleine zegel aangehangen. Wij oldermannen van Leeuwarden en Dokkum hebben de kleine zegels van onze steden aangehangen. Ook wij hebben onze zegels aangehangen:

• Feicke Wynya
• Minne Jaiama
• Tjaerd Sickama
• Gaycke op de Gaest
• Wobbe Jaerichs
• Sierck Mellama
• Gerryt Camminga

Voor verdere bekrachtiging hebben ook wij Barnardus Clinge, abt van Claercamp, en Wilhelmus, abt van Dokkum, onze zegels aangehangen. Gegeven in het jaar des Heren 1444, op Sint-Marcusdag.

De strijd om de toren van Workum

In 1445 bezetten de Vetkopers de kerktoren van Workum. Van daaruit voerden zij oorlog tegen de Schieringers. Ryuerd Roorda, Kempo Wnya, Rombert Gabbinga, Haerinck Doenya en veel andere Schieringer hoofdelingen belegerden de toren.

Intussen verzamelden de Granteren zich. Zij haalden vreemde soldaten het land in onder kapitein Ketelhuidt en trokken naar Workum om de Vetkopers in de toren te ontzetten. Toen de Schieringers hen zagen naderen, gingen zij hun op de avond vóór Sint-Jacobsdag tegemoet. Er werd hevig gevochten.

Uiteindelijk verloren de Vetkopers de strijd. Kapitein Ketelhuidt werd met veel anderen gedood. Sommigen werden gevangengenomen en de toren werd ingenomen. Ryuerdt Roorda raakte in de slag aan zijn knie gewond. Kort daarna stierf hij aan die wond. Hij ligt in het klooster Thabor begraven. Ryuerd was een mooie, sterke, moedige, wijze en welsprekende man.

Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.