Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4

Het verbond van Groningen en Oostergo, 1491

Het verbond tussen Groningen en Oostergo

De opstellers van de verbondsbrief (in modern Nederlands):

Wij, burgemeesters en raad, met de gezworen gemeente en de wijsheid van de stad Groningen, verklaren en getuigen met deze openbare brief dat de eerwaardige vaders in God en de eerzame heren, abten en hoofdelingen, bij ons zijn gekomen. Het zijn:

• heer Johannes, abt van Dokkum, voor zichzelf en de pachters van zijn klooster;
• Menne Jaerla, namens de stad en gemeenschap van Dokkum, voor zichzelf, de gemeenschappen van Wetzens en Eestrum, Hebbe Tyaerda, Pybe Jaddazoon, Syds Meynsma, Sybeth Scheltema, Hessel Syaerda, Hessels landgebruikers en de gemeenschap van Oenye kercke;
• Harmannus, abt van Foswert, voor zichzelf, de pachters en landgebruikers van zijn klooster en de gemeenschap van Ferwert;
• heer Taecke, abt van Mariengaarde, voor zichzelf en de pachters van zijn klooster, het klooster Bethlehem en zijn pachters;
• heer Henricus, hofmeester van Sion, voor zichzelf, zijn klooster en de kloosterpachters in Sion;
• Renick Sappertzoon, voor zichzelf en de gemeenschap van Sibrandahuis;
• Worp Haenya, voor zichzelf, Hessel Buuinga en de gemeenschap van Holwerd;
• Sydts Syucksma, voor zichzelf, zijn broer Popcke Jaringa en de gemeenschap van Waaxens;
• Andloff Abbinga, voor de gemeenschap van Blije;
• Wybrant Roorda, voor zichzelf en de gemeenschappen van Wanswerd, Jeslum en Genum;
• Gerrick Staenya, voor zichzelf en de gemeenschappen van Reitsum en Lichtaard.

Zij waren daartoe met volmacht afgevaardigd volgens hun brieven en op andere wijze, zoals zij openlijk voor ons hebben verklaard. Na goed overleg hebben zij gevraagd of wij hen in een vriendschappelijk verbond wilden opnemen. Wij hebben daarover lang met onze vrienden nagedacht en beraadslaagd. Omdat deze goede mensen ons herhaaldelijk met vriendelijke verzoeken benaderden en wij hun verlangen redelijk vonden, hebben wij ter wille van rust, vrede, welzijn en eendracht van de landen met deze goede heren, prelaten, stad, hoofdelingen en gemeenschappen een verbond gesloten. Wij hebben hen in een vriendschappelijk verbond opgenomen, dat vanaf de datum van deze brief achttien jaar zal duren, onder de volgende voorwaarden.

Bescherming, diefstal en geweld

De opstellers van de verbondsbrief (in modern Nederlands):

Ten eerste zullen alle kloosters en kerkhoven en alle geestelijke personen door iedereen onbeschadigd en zonder geweld worden gelaten, in al hun vrijheden en godsdienstige gebruiken. De straf is vijftig oude schilden voor iedere betrokken man. Wie niet met zijn bezit kan betalen, betaalt met zijn bloed.

Iedereen, geestelijk of wereldlijk, mag zijn land verhuren aan wie hij wil en overal zijn huur opeisen en innen, zonder dat iemand dit belemmert of tegenspreekt, op straffe van honderd oude schilden.

Wie meer steelt dan de waarde van één oude Franse schild, zal worden opgehangen. Vlucht hij, dan zal hij voor altijd vredeloos worden verklaard en uit ons land en verbond worden gebannen. Komt hij terug in ons land of verbond, dan zal hij volgens het recht worden vervolgd zoals dat op de eerste dag had moeten gebeuren.

Wie een dief of een vredeloos verklaarde persoon met geweld beschermt, verbeurt aan ons gezamenlijk honderd oude schilden. Voor iedere schild worden tweeënhalve arendsgulden gerekend, zoals die op dat moment in Groningen gangbaar zijn. Hij betaalt dit telkens wanneer de boete aan ons vervalt.

Wanneer iemand die voor een gerecht is beëdigd binnen ons verbond een misdadiger of dief laat ontsnappen, terwijl hij hem had kunnen vasthouden en goed wist dat hij een dief of misdadiger was, en hij hiervan wordt beschuldigd, verbeurt hij honderd oude schilden in de genoemde betaling. Hij kan daarvan worden vrijgesteld door te zweren dat de man niet door zijn schuld is ontsnapt en dat hij zijn uiterste best heeft gedaan om de dief te vangen.

Alle straatschenders en nachtrovers die binnen ons verbond misdrijven plegen, worden aan hun lichaam gestraft.

Wie overdag met gewapende macht geweld pleegt in ons land en verbond, geeft de buit dubbel terug en betaalt land en stad honderd oude schilden. Daarbij verbeurt de aanvoerder honderd oude schilden en iedere helper vijftig. Kan de helper niet betalen, dan betaalt de aanvoerder voor hem. Ontbreekt het hem aan bezit, dan betaalt hij met zijn bloed.

Wie gestolen of geroofd goed koopt of met geweld achterhoudt, verbeurt aan ons honderd oude schilden en geeft de benadeelde het afgenomen goed dubbel terug. Heeft een behoorlijk, goed mens het onwetend gekocht, dan betaalt hij het afgenomen goed eenmaal, zonder boete. Dit staat ter beoordeling van ons gezamenlijk.

Niemand mag binnen of buiten het land geweld plegen door huizen aan te vallen of op andere wijze. Iedere deelnemer verbeurt honderd oude schilden. Kan een krijgsman niet betalen, dan betaalt zijn hoofdeling voor hem. Heeft de hoofdeling onvoldoende bezit, dan betaalt hij met zijn bloed.

Niemand uit ons verbond mag voor partijstrijd op een krijgstocht gaan, op de genoemde verbondsboete van honderd oude schilden.

Wij zullen elkaar helpen geweld af te weren als iemand van buiten het verbond ons binnen het verbond of in de stad wil overvallen. Ieder helpt de ander naar zijn vermogen. Doen mensen van buiten ons verbond ons geweld aan in ons land of verbond, dan verbeurt ieder van hen honderd oude schilden in de genoemde betaling. Kosten en schade van een tocht of belegering worden verhaald op degenen die het geweld hebben gepleegd. Moeten stad en landen voor het bestraffen of afweren van het geweld meer uitgeven dan uit het bezit van de daders kan worden verkregen, dan dragen en betalen stad en landen dit gezamenlijk.

Huisvrede, aanklachten en rechtspraak

De opstellers van de verbondsbrief (in modern Nederlands):

Wie een ander op gemeenschappelijke wegen opwacht en daar bovendien een overtreding of misdrijf begaat, verbeurt voor iedere deelnemer twintig oude schilden, en alle schadevergoedingen en boeten worden verdubbeld.

Wie iemand in diens eigen huis, of in een ander huis waarheen hij is gevlucht, slaat, verwondt of doodt, verbeurt wegens schending van de huisvrede overdag vijftien en ’s nachts dertig oude schilden. Alle overige schadevergoedingen en boeten worden verdubbeld. De boete voor schending van de huisvrede komt uitsluitend toe aan de grietman of olderman met zijn gerecht op de plaats waar het gebeurt. Wat buiten het huis gebeurt, zal zonder schadevergoeding of boete zijn.

Wie iemand beschuldigt van diefstal, moord, brandstichting, schending van kerken of kraamkamers, of soortgelijke zaken waarop een straf aan het lichaam staat, terwijl er geen gerucht of verdenking over bestond, laat het gerecht beslissen of de aanklager zijn voet moet bieden en zetten. Beslist het gerecht dat hij zijn voet moet zetten en weigert hij, dan vergoedt hij de beschuldigde honderd oude schilden en verbeurt hij aan stad en land vijftig schilden. Wie niet met bezit kan betalen, betaalt met zijn bloed.

Woont een van de genoemde misdadigers binnen het verbond en is er grond om hem te berechten, maar verzuimt de rechter, grietman of olderman hem aan te pakken, dan mag Groningen de misdadiger laten halen en berechten. Niemand mag dat verhinderen, op de verbondsboete van honderd oude schilden.

Wie oude aanspraken heeft, moet die langs gerechtelijke weg laten gelden. Men moet elkaar met rust laten en geen geweld gebruiken, op de genoemde straf.

Als binnen ons verbond de een de ander huis en lage verbiedt en die ander desondanks daar gaat zitten, dan zal wat hem daarop overkomt zonder schadevergoeding en boete blijven.

Zijn er geschillen tussen mensen binnen het verbond, dan mag de grietman of olderman hun een vrede opleggen op een bedrag van vijftig oude schilden. Wordt die vrede geschonden, dan ontvangt alleen de grietman of olderman dat bedrag. Alle andere en hogere vredesgeboden worden door de stad opgelegd; de boeten daarvan komen uitsluitend aan de stad toe.

Op iedere rechtsvergadering moet iedere grietman, olderman en rechter die voor het gerecht is beëdigd en er verschijnt alle misdrijven en overtredingen aangeven die mensen tegenover elkaar en tegen dit verbond hebben begaan, voor zover hij daarvan door feiten of geruchten weet. Dat doet hij krachtens zijn rechterseed. Laat iemand dit na en wordt later zowel het misdrijf als zijn kennis daarvan bekend, dan verbeurt ieder van hen aan stad en land evenveel als de misdadiger. De misdadiger betaalt zijn eigen boete daarnaast evengoed. Groningen mag zijn boeten en achterstallige straffen invorderen met bottbrieven.

Alle onrechtmatig in beslag genomen goederen kunnen met een voldoende borg worden vrijgemaakt.

Tegen alle onrecht kan men volgens oude gewoonte binnen twee dagen in beroep gaan bij Groningen. Wie het beroep verliest, verbeurt vijf mark, in de brief aangeduid als verborgen. Alle beroepen worden tweemaal per jaar, in mei en tijdens de vrije markt, in Groningen behandeld, op de wijze die in Langwold of in de Hommerts wordt gevolgd. Dat gebeurt met de hoofdlieden of vroegere rechters die naar de rechtsvergadering komen. De vergadering zal hoe dan ook worden gehouden met degenen die zijn verschenen.

Vergoedingen, schulden en vrijheden

De opstellers van de verbondsbrief (in modern Nederlands):

Alle bepalingen van ons verbond of recht die onduidelijk zijn en aanleiding kunnen geven tot gebreken, blijven ter uitleg staan van de genoemde stad en landen.

De vergoedingen en boeten zijn:

• Voor een abt, proost of prelaat is de vergoeding zeshonderd oude schilden, met tweehonderd als boete.
• Voor priesters, andere geestelijken en hoofdelingen bedraagt de schadevergoeding vierhonderd oude schilden, met honderd als boete.
• Voor een eigenerfde boer is de vergoeding tweehonderd oude schilden en de boete veertig.
• Voor een pachter is de vergoeding honderd oude schilden en de boete dertig.

Voor anderen geldt de oude gewoonte en de positie van de personen.

Alle hiervoor of hierna genoemde boeten worden door de plaatselijke gerechtelijke ambtsdragers of rechters gelijkelijk met de stad gedeeld, behalve waar dit afzonderlijk over de vredesgeboden is bepaald. Boeten die met bodebrieven worden ingevorderd, komen uitsluitend aan Groningen toe.

Alle geldschulden moeten binnen eenentwintig dagen worden ingevorderd door de rechter onder wiens gerecht de schuldenaars vallen, wanneer de schulden gerechtelijk vastgesteld, rechtsgeldig en erkend zijn. Uitgezonderd zijn schulden waarvoor men heeft afgesproken en aanvaard dat zij met bodebrieven worden ingevorderd; die mogen zo worden opgeëist. Laat iemand een ander daarvoor met bodebrieven dagvaarden en kan hij zijn aanspraak niet behoorlijk bewijzen, dan betaalt hij de kosten en schade van de ander op diens eenvoudige verklaring.

• Op vastgestelde rechtsdagen gelden dubbele schadevergoedingen en boeten.
• Voor de rechters gelden op vastgestelde dagen viervoudige schadevergoedingen en boeten.
• Voor de rechters gelden buiten vastgestelde rechtsdagen dubbele schadevergoedingen en boeten.

Al deze mensen zullen met elkaar mogen kopen, verkopen en uitvoeren zoals de oude privileges van de vrije Friezen bepalen en aangeven. In alle andere zaken van recht, verval en boeten zal men zich houden aan wat in ieders rechtsgebied vanouds geldt of op schrift staat.

Weigeren rechters of grietmannen iemand aan zijn recht te helpen, dan mag men hun dat met bodebrieven en strafbedreigingen bevelen.

Niemand mag voor de schulden van andere mensen worden vastgezet.

Heeft iemand vóór de datum van dit verbond oude zaken met buitenlandse heren aangegaan, dan zal de een daarvoor niet met de zaken van de ander worden belast.

Wordt een burgemeester, raadslid, hoofdman of afgevaardigde van Groningen in Dokkum of in de landen van het verbond gedood, dan zal men voor hem dezelfde schadevergoeding en boete betalen als voor een hoofdeling.

Dit verbond duurt vanaf de datum van deze verbondsbrief achttien jaar, zonder bedrog.

Zegels en bekrachtiging

De bezegelaars van de verbondsbrief (in modern Nederlands):

Tot getuigenis van de waarheid van deze bepalingen hebben wij, burgemeesters, raad en gemeenschap van Groningen, ons stadszegel aan deze brief gehangen. Wij, Johannes van Dokkum, hebben voor onszelf, onze pachters, het klooster te Waerdt en zijn pachters ons zegel en dat van ons convent aangehangen. Wij, olderman en raad met de zestien gezworenen van de gemeenschap van Dokkum, hebben het geheime stadszegel aangehangen.

Wij, Harmannus, abt van Foswert, hebben ons zegel en dat van ons convent aangehangen voor de gemeenschap van Ferwert, voor die van Blije op verzoek van Andeloff Abbinga, voor die van Genum op verzoek van Wibrant Roorda en Pieter Ungia, en voor onszelf en de pachters van ons convent.

Wij, Taecke, abt van Mariengaarde, hebben ons zegel en dat van ons convent aangehangen voor de gemeenschappen van Wanswerd, Jesselum en Genum op verzoek van Wibrant Roorda; voor die van Reitsum en Lichtaard op verzoek van Gerck Staenya; voor onszelf en de pachters van ons convent; en voor het genoemde klooster Bethlehem en zijn pachters.

Ik, Menne Jaerla, heb mijn zegel aangehangen voor:

• mijzelf en de gemeenschappen van Wetzens en Oestrum;
• het klooster Sion en zijn pachters op verzoek van heer Henricus, de hofmeester;
• Hebbe Tyaerda, hoofdeling in Ee;
• Pybo Jaddezoon, hoofdeling in Metslawier;
• Sydts Meinsma, die broeder Onno en mij heeft gemachtigd;
• Hessel Syaerda, de gemeenschap van Nyekercke en zijn landgebruikers;
• de gemeenschap van Sibrandahuis op verzoek van Renick Sippertzoon;
• Sybeth Scheltema en zijn landgebruikers in Dongeradeel en Ferwerderadeel op verzoek van Sybeth.

Ik, Worp Hanya, heb mijn zegel aangehangen voor mijzelf, Hessel Buuinga en de gemeenschap van Holwerd, en voor Pibo in Brantgum en de gemeenschap daar. Wij, Albodus, pastoor in Waaxens, hebben op verzoek van Syds Syucksma, Popcke Jaringa en de gemeenschap van Waaxens ons zegel aan de daarvoor bestemde ruimte van deze verbondsbrief gehangen. Gegeven in het jaar van onze Heer veertienhonderdeenennegentig, op Sint-Lambertusdag.

Een Groninger bestuurder in Dokkum

Hierna stelden de Groningers een van hun burgers als kastelein in Dokkum aan. Hij zou daar het hoogste gezag voeren en heette Sibrant Ulfertszoon.

Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.