Craandijk bezoekt de boer (1875)
Na de visdag richt Craandijk zijn aandacht op de boeren rond Drachten. Hij noemt boerderijen langs de Noorder- en Zuiderstraatweg, bij Tijen, aan de Ureterpervaart en in Selmien. Zijn beschrijving is geen inventaris van één exact adres. Hij schetst wat hij in deze streek als kenmerkend zag.
Gemengde landbouw
Veel boerderijen waren volgens hem ongeveer 30 tot 40 hectare groot. Een flink deel was bouwland, maar er hoorde ook weiland bij. Hooi kwam nog vaak uit verder weg gelegen maden. Op het bouwland zag hij vooral rogge en boekweit; in de jaren voor zijn bezoek was ook veel vlas verbouwd.
Craandijk had een hoge dunk van veel bouwboeren. Hij vond hen doorgaans goed ontwikkeld en noteerde dat zij lazen over godsdienst, politiek en landbouw. Zijn vergelijking met veehouders is duidelijk zijn eigen oordeel uit 1875 en geen meting van opleidingsniveau.
Het hiem en de tuin
Hij stapt in zijn verhaal het hiem, het boerenerf, op. Een geschilderd hek geeft toegang. Vanaf de weg heeft hij een tuin gezien met bloeiende struiken en bloemen, gebogen paden en een kronkelende vijver.
Craandijk verkoos zo'n landschappelijke tuin boven de strakke moestuinen met rechte paadjes en vierkante perken. Hij veronderstelde dat vooral vrouwen en dochters zich met de bloementuin bemoeiden. Dat is zijn eigen gedachte, niet iets wat hij de bewoners hoorde verklaren.
Keuken rond 1850.
Oude en nieuwe boerderijvormen
Een oudere boerderij kon een stjelp huzinge zijn: woonhuis en schuur onder één dak. Soms was er later een voorhuis tegenaan gebouwd.
Het nieuwere type dat Craandijk vaak zag had een lang voorhuis met vier ramen en de voordeur in het midden. Het dak was met blauwe pannen gedekt en op de hoeken stonden schoorstenen. Daarachter rees de veel hogere en bredere schuur op. Een lager verbindingsdeel bevatte keuken en kelder. Naast het hoofdgebouw stond vaak nog een kleine schuur, het lytshuus.
De woonkamer
Craandijk beschrijft een ruime woonkamer met ramen aan de voor- en zijkant. Hij had een hekel aan de blauwe gazen gordijnen die volgens hem veel licht tegenhielden. Ook het kanariegeel, geelbruin of dofgroen van het houtwerk vond hij niet mooi.
Aan de achterzijde waren twee bedsteden. Aan de muren konden enkele gekleurde platen hangen. Hier woonde, at en sliep het gezin. Aan de andere kant van de voordeur was een aparte nette kamer of salon.
Een zilveren tabakspot of komfoor kon een gewonnen prijs van een harddraverij zijn. Craandijk noemt ook een "Leekster strik": een versiering van gekleurd en verguld papier die schaatsers als prijs uit De Leek konden meebrengen.
Schuur, vee en werktuigen
In de schuur lag de oogst en werd het winterhooi opgeslagen. Craandijk noemt een maaimachine, dorsmachine, hooihark, extirpator, ploegen en eggen. Een extirpator was een werktuig om de grond los te maken en onkruid te bestrijden.
De koeien stonden in dubbele rijen met hun achterkant naar het middenpad. Ook de paarden stonden in de schuur. In het lytshuus zag hij een potstal voor kalveren, vakken voor schapen en varkens, boerenwagens en kleurige rijtuigen voor kerk- en marktbezoek.
Hooi werd binnen opgeslagen. Juist dat maakte broei in onvoldoende droog hooi gevaarlijk.
Craandijks scène van hooibroei
Craandijk laat daarna zien hoe een brand door hooibroei kon verlopen. Hij presenteert dit als een algemene, herkenbare gebeurtenis. Hij noemt geen datum of boerderij waar hij deze brand zelf zag.
Eerst wordt een scherpe brandlucht opgemerkt. Daarna komt dikke rook uit het hooi. Arbeiders en buren stromen toe. De grote achterdeur gaat open en met lange haken proberen zij het opgestapelde hooi naar buiten te trekken. Dan slaan de vlammen al uit de voorraad.
De staldeuren worden opengegooid. Paarden, koeien, schapen en varkens moeten naar buiten. Hoenders vliegen in paniek rond. Runderen dringen loeiend tegen elkaar en proberen zelfs weer naar de stal terug te lopen.
Craandijk stapelt de geluiden op: angstkreten van het vee, huilende kinderen die uit hun bed zijn gehaald, jammerende vrouwen, mannen die bevelen geven en om water roepen, krakende balken en het geluid van de vlammen.
In omliggende dorpen luidt de brandklok. Uit een naburige gemeente komt een brandspuit. Het dak stort uiteindelijk in. Bij het ochtendlicht blijven geblakerde muren, verkoold hout, verschroeid hooi, verbrande bomen, verwrongen ijzer en haastig geredde meubels en werktuigen over.
Craandijk schrijft dat Friese kranten volgens hem ieder najaar opnieuw dergelijke berichten over brand door broeiend hooi brachten. Hij vroeg zich daarom af waarom het hooi zo vaak binnen in de schuur werd opgeslagen.
Verder met het dagelijks leven
Craandijk over het werk en inkomen van arbeiders rond Drachten
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.