Oostermeer 1805 - Ruiten vernield bij bakker Marten Eltes: zeven verklaringen

Historische getuigenverklaringen en verhoor uit 1805, vastgelegd op 26 juni en eind juni 1805.

In de nacht van 23 op 24 juni 1805 werden ruiten ingeslagen bij bakker Marten Eltes in Oostermeer. Zeven betrokkenen werden over de gebeurtenissen en de voorafgaande ruzie gehoord. Hun afzonderlijke verklaringen staan hieronder in de eigen volgorde; herkenningen, verdenkingen en ontkenningen blijven gescheiden.

Verklaring van Marten Eltes

Marten Eltes, meester-bakker in Oostermeer, verklaarde dat zijn dienstmeid Trijntje Sikkes Aylva op de afgelopen zondagavond, de 23e van deze maand, met zijn toestemming om ongeveer acht uur koffie ging drinken bij herbergier Jan Michels, eveneens in Oostermeer. Zij kwam die nacht rond half twee thuis. Nadat zij had aangeklopt, liet hij haar binnen. Zodra hij de deur had gesloten, hoorde hij iemand haastig uit de steeg weglopen.

Hij kreeg argwaan, omdat de meid bij eerdere avondbezoeken door een man was thuisgebracht die ook binnenkwam en na enig verblijf weer vertrok. Toen hij weer in bed lag, werden meteen de bovenramen van de kamer aan de straat ingeslagen. In die kamer sliepen hij en zijn vrouw. Het ene raam werd geheel met de raamroeden eruitgeslagen; met het andere raam gebeurde het volgende.

Het andere raam werd bijna geheel vernield; aan iedere kant bleven twee ruiten zitten. Er werden wel tien slagen gegeven. De getuige riep: ‘Houd maar op, Hans, ze zijn er al uit.’ Hij was er vast van overtuigd dat Hans Jitses de ruiten had ingeslagen. Hans was smidsknecht bij Pytter Johannes, meester-grofsmid op de Snakkarbuuren in Oostermeer. De getuige kreeg als antwoord ‘, duivel’. Aan de stem van degene die antwoordde kon hij volgens zijn verklaring duidelijk horen dat het Hans Jitses was.

De volgende morgen ging hij om drie uur naar buiten. Tegen de vensters aan de straat vond hij een stuk van de bovenbalk van een zijbord van een boerenwagen. Om ongeveer negen uur verklaarde Marten Alles, meester-wagenmaker in Oostermeer, dat die balk van hem was. De getuige verklaarde verder dat Hans Jitses op dinsdagmorgen de, rond tien uur, de dag na de Oostermeermarkt, op straat ruzie had met een Douwe uit Surhuisterveen en hem wat afranselde. De getuige en verscheidene anderen zagen dat.

Daarbij uitte Hans bedreigingen: als hij Marten Eltes, ‘die bliksem’, daar had, zou hij hem nog op een andere manier betalen. Hans herhaalde die bedreigingen verscheidene keren in aanwezigheid van de genoemde omstanders. Meer wist de getuige hierover niet te zeggen.

Verklaring van Trijntje Sikkes Aylva

Trijntje Sikkes Aylva, dienstmeid bij meester-bakker Marten Eltes in Oostermeer, in haar negentiende levensjaar, verklaarde dat zij zondagavond de 23e met toestemming van haar baas tussen zeven en acht uur koffie ging drinken bij herbergier Jan Michels in Oostermeer. Daar kwamen rond middernacht Hans Jitses en Sijt Johannes bij haar. Hans was smidsknecht bij meester-grofsmid Pytter Johannes op de Snakkarbuuren; Sijte was knecht bij meester-wagenmaker Marten Alles in Oostermeer.

Zij bleven enige tijd bij de getuige en de kleindochter van Jan Michels, die Etje Everts heette. Tussen één en twee uur bracht Hans Jitses haar tot aan de deur van haar baas. Zij klopte aan en haar baas deed open. Toen zag zij Hans Jitses haastig de steeg ingaan. Zij ging direct naar binnen, naar de kamer waarin haar baas en zijn vrouw sliepen en waar zij zelf ook haar

slaapplaats had. Daarna ging zij meteen naar bed. Terwijl zij in bed lag, hoorde zij hoe de ruiten in diezelfde kamer met herhaalde slagen en veel geweld werden ingeslagen. Glas en stukken hout vlogen door de kamer tot aan het bed. Zij hoorde haar baas vanuit zijn bed roepen: ‘Houd maar op, Hans, ze zijn al stuk.’ Hij kreeg antwoord, maar zij kon de woorden niet duidelijk verstaan. Ook had zij niet zo goed op de stem gelet dat zij kon verklaren dat het Hans Jitses was.

Zij achtte het wel hoogstwaarschijnlijk, omdat zij niemand anders op straat had gezien of gehoord. Zij dacht dat des te meer omdat Hans in de tijd tussen hun afscheid en het inslaan van de ruiten nauwelijks verder heen en terug had kunnen lopen dan tot de wagenmaker Marten Alles. Zij wist ook heel goed dat Hans haar baas bedreigingen had gedaan. Verder wist zij alleen nog dat wagenmakersknecht Sijt Johannes bij Jan Michels was blijven zitten toen zij met Hans vertrok.

De getuige voegde toe dat zij dinsdag de tussen negen en tien uur 's morgens aanwezig was toen Hans Jitses op straat met iemand vocht. Zij en vele anderen waren daarvan ooggetuigen. Hans uitte bedreigingen tegen haar baas Marten Eltes. Hij zei onder meer herhaaldelijk over ‘die duivel Marten Eltes’: ‘Die zal ik wel eens betalen.’

Verklaring van Sijt Johannes

Sijt Johannes, knecht bij meester-wagenmaker Marten Alles in Oostermeer, ongeveer dertig jaar oud, verklaarde het volgende. Op zondag de 23e, laat op de avond, trof hij Hans Jitses aan het oosteind van de buurt in Oostermeer. Hans was smidsknecht bij meester-grofsmid Pytter Johannes op de Snakkarbuuren. Met Hans ging hij, zonder van de eerdere voorvallen te weten, naar herbergier Jan Michels.

Zij verbleven daar enige tijd bij Etje Everts, een kleinkind van Jan Michels, en Trijntje Sikkes Aylva, de dienstmeid van meester-bakker Marten Eltes. Hans en Trijntje gingen die nacht samen weg; de getuige wist het precieze tijdstip niet. Hij bleef naar schatting nog een kwartier bij Jan Michels en ging toen ook naar huis. Op straat hoorde of merkte hij niets. Kort nadat hij in bed lag, hoorde hij enig geklop, maar hij kon niet zeggen wat het was of waar het vandaan kwam. Meer wist hij hierover niet.

Verklaring van Marten Alles

Marten Alles, meester-wagenmaker in Oostermeer, in zijn vierentwintigste levensjaar, verklaarde na oproeping en beëdiging

en ondervraging dat een stok van de bovenste berriestok van een boerenwagen zijn eigendom was. Volgens de bakker Marten Eltes had deze het stuk hout maandagmorgen de 24e tegen de muur aan de voorgevel van zijn huis gevonden. Van wat er verder bij de bakker was gebeurd wist de wagenmaker niets. Hij was die nacht niet in Oostermeer, maar bij zijn oom op het huis Te Oud onder Oudwoude. Maandagmorgen was hij weer thuisgekomen.

Verklaring van Willem Hendriks

Willem Hendriks, stokersknecht bij Gabe Jans in Oostermeer, in zijn zevenentwintigste levensjaar, verklaarde dat Hans Jitses, smidsknecht bij meester-grofsmid Pytter Johannes op de Snakkarbuuren, op de tussen tien en elf uur 's morgens op straat bij herbergier Jan Michels met een Douwe uit Surhuisterveen had gevochten. Daarbij zei Hans dat hij wilde dat hij Marten Eltes, ‘die duivel’, daar ook eens had. Meer wist de getuige hierover niet.

Verklaring van Lieuwe Jans

Lieuwe Jans, arbeider onder Oostermeer, in zijn veertigste levensjaar, verklaarde dat hij op de tussen tien en elf uur 's morgens op straat bij herbergier Jan Michels had gezien hoe smidsknecht Hans Jitses vocht met iemand die naar algemeen zeggen uit Surhuisterveen kwam. Hans woonde bij meester-grofsmid Pytter Johannes op de Snakkarbuuren. Bij die gelegenheid zei Hans dat hij wilde dat hij Marten Eltes, ‘die duivel’, ook eens daar had; dan zou hij hem ook geven.

Verklaring van Hans Jitses

Hans Jitses, smidsknecht bij meester-grofsmid Pytter Johannes op de Snakkerbuuren in Oostermeer, in zijn negentiende levensjaar, kreeg de verklaring van bakker Marten Eltes van 26 juni 1805 voorgelezen. Hij verklaarde dat hij in de nacht van de 23e op de 24e met Sijt Johannes, wagenmakersknecht bij Marten Eltes, bij herbergier Jan Michels was geweest. Daar troffen zij de meid van bakker Marten Eltes en de kleindochter van Jan Michels. Na enig verblijf bracht Hans de meid naar huis. Zij klopte aan.

Toen Marten Eltes de deur kwam openen, liep Hans met snelle passen weg, tot aan de deur van Jan Michels. Terwijl de wagenmaker Marten Alles voorbijging, ging Hans naar het achtereind van de buurt. Daar ontmoette hij koopman Okker Klazes, die naast meester-grofsmid Pytter Johannes op de Snakkerbuuren woonde. Met hem liep hij

voorbij het huis van Marten Eltes. Hij merkte daar niets en ging vervolgens met Okker Klazes naar huis. Op straat hoorde of zag hij niemand. Hij hoorde geen glas kraken en zag ook niet dat bij Marten Eltes toen al ruiten waren ingeslagen. Verder verklaarde hij dat hij op de omstreeks tien uur 's morgens op straat voor de deur van Jan Michels had gevochten met een Douwe uit Surhuisterveen. Hij had gezegd: ‘Baas, die duivel Marten Eltes uit dominie van mij’.

Hij zei dat hij dronken was geweest en daarom niet wist wat hij verder had gezegd. Over de verklaring van Trijntje Sikkes Aylva zei hij dat het klopte dat hij met Sijt Johannes bij Jan Michels was gekomen, de meid van Marten Eltes had thuisgebracht en daarna was weggegaan. Voor het overige verwees hij naar zijn antwoord op de verklaring van Marten Eltes. Over de verklaring van wagenmakersknecht Sijt Johannes zei Hans dat hij het daarmee eens was, behalve

dat hij niet kon verklaren wanneer Sijt Johannes bij Jan Michels was vertrokken en of Sijte, toen hij in bed lag, geklop had gehoord zonder te weten wat het was of waar het vandaan kwam. Over de verklaring van wagenmaker Marten Alles zei Hans niets te kunnen zeggen. Hij had het bij de bakker gevonden stuk hout, dat van de wagenmaker zou zijn, nooit in handen gehad. Hij kon evenmin zeggen of zo'n stuk hout voor de deur van bakker Marten Eltes lag.

Over de verklaring van stokersknecht Willem Hendriks zei hij dat hij inderdaad op straat bij Jan Michels met Douwe uit Surhuisterveen had gevochten. Daarbij had hij gezegd: ‘Baas, die duivel Marten Eltes uit dominie van mij hier eens’. Daarmee had hij volgens zijn eigen uitleg alleen bedoeld dat hij hem wel eens wilde spreken. Over de verklaring van arbeider Lieuwe Jans zei Hans het daarmee eens te zijn, behalve dat hij niet gezegd had: ‘Ik wilde wel dat ik Marten Eltes, die duivel, ook eens had, dat hij die ook

zou geven.’ Volgens Hans had hij gezegd: ‘Baas, die duivel Marten Eltes uit dominie van mij hier eens.’ Daarmee sloot hij dit verhoor af.

Andere verklaringen en verhalen

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare gegevens. Ze geven niet noodzakelijk de precieze personen, huizen of voorwerpen uit dit verhaal weer.