Hoogzand 1804 - De drie hennen van Louw Geerts worden teruggevonden

Drie getuigenverklaringen uit 1804 over de hennen van Louw Geerts en hun handel via Rottevalle.

Louw Geerts

Louw Geerts was meester-linnenwever op het Hoogzand onder Oostermeer en in zijn 71ste levensjaar. Op 22 maart 1804 kwam hij om zeven tot acht uur 's morgens bij het schapenhok aan de noordkant van zijn huis. Hij miste drie hennen en een haan, bruin van veren met gele halzen. De vorige avond had hij ze nog in het hok gezien.

Aanvankelijk maakte hij zich daar weinig zorgen over. Later onderzocht hij het hok. Het zat nog op slot. Een kant was met boekweitstro dichtgemaakt. Dat stro was iets verschoven en lag anders dan tevoren. Louw vermoedde dat de dader of daders de dieren langs die kant hadden weggenomen.

Op zondagavond 25 maart ontving Louw bericht van Rinse de Haan uit Rottevalle. Bij hem waren drie hennen gebracht met de kleur en tekening die Dirk Andries eerder had opgegeven. Dirk ging diezelfde avond naar Rinse en herkende de drie hennen als die van Louw. De haan ontbrak.

Volgens de afspraak die Dirk met Rinse maakte, ging Louw de volgende ochtend met Dirk naar het huis van Jan Johannes in de Surhuisterveenster heide. Zij wachtten daar enige tijd op Rinse, die de drie hennen in een zak zou meenemen. Daarna gingen zij met zijn drieën en met de hennen naar het huis van Durk Pytters in dezelfde heide.

Durk was thuis. Hij ontkende eerst de verkoop aan Rinse, maar gaf uiteindelijk toe dat hij de drie hennen voor vierentwintig stuivers had verkocht. Hij zei dat hij ze zelf voor achttien stuivers samen had gekocht van Jacob Jelmers, bijgenaamd Jacob Garijper, eveneens uit die heide. Durk beloofde de vierentwintig stuivers aan Rinse terug te betalen. Louw en Dirk kregen de drie hennen terug en gingen ermee naar huis. Van de haan vonden zij geen spoor.

Louw ondertekende zijn voorgelezen verklaring op 27 maart 1804 in Bergum als Lou geerts.

Dirk Andries

Dirk Andries was meester-linnenwever en ouder dan veertig jaar. Hij woonde bij zijn schoonvader Louw Geerts op het Hoogzand. Hij verklaarde dat uit Louws schapenhok, aan de noordkant van het huis, drie hennen en een haan waren verdwenen. Ze waren bruin met gele halzen. Dirk en Louw hadden dit op 22 maart om zeven tot acht uur 's morgens ontdekt.

De dieren verbleven 's nachts in het hok. Dat was met een slot afgesloten. Het boekweitstro waarmee een kant was dichtgezet, was verschoven. Dirk vermoedde daarom dat de dieren daar doorheen waren meegenomen. Eerst had hij gedacht aan een roofdier of ander schadelijk gedierte. Hij twijfelde nog over de oorzaak van hun verdwijnen.

Toen hij op donderdag 22 maart voor een boodschap naar Drachten ging, bedacht hij dat hij bij koopman Rinse de Haan in Rottevalle kon navragen of zulke hennen en een haan te koop waren aangeboden. Hij zei tegen Rinse dat hij de dieren terug wilde hebben. Mocht Rinse ze in handen krijgen of aangeboden krijgen, dan moest hij Dirk of zijn schoonvader direct bericht sturen. Rinse beloofde dit.

Op zondagavond 25 maart ontving Dirk bericht dat Rinse drie hennen had gekocht met de opgegeven veren. Dirk ging diezelfde avond naar Rinse en herkende de drie hennen van zijn schoonvader. De haan zag hij niet. Zij spraken af de volgende ochtend naar de verkoper te gaan.

Dirk en Louw kwamen eerst bij Jan Johannes in de heide bijeen met Rinse. Daarna gingen zij met de drie hennen in een zak naar Durk Pytters. Die was thuis. Op hun vraag of hij de drie hennen aan Rinse had verkocht, ontkende Durk eerst. Uiteindelijk gaf hij de verkoop toe. Hij zei de dieren voor achttien stuivers te hebben gekocht van Jacob Jelmers, ook Jacob Garijper genoemd, uit dezelfde heide. Hij nam op zich de vierentwintig stuivers die Rinse had betaald terug te geven.

Dirk en zijn schoonvader kregen de drie hennen terug en reisden ermee naar huis. Van de haan vonden zij geen spoor. Dirk ondertekende zijn voorgelezen verklaring op 27 maart 1804 in Bergum als Dirk Anders.

Wonen en werken op het Friese platteland.

Rinse Louwrenses, Rinse de Haan

Rinse Louwrenses was koopman in Rottevalle, werd Rinse de Haan genoemd en was in zijn 63ste levensjaar. Op 22 maart kwam Dirk Andries bij hem thuis naar hoenders vragen. Rinse was er toen eerst niet. Dirk sprak met zijn vrouw en zei dat de hoenders waarover zij spraken niet helemaal de soort waren die hij zocht.

Toen Rinse thuiskwam, vertelde Dirk dat uit het hok van zijn schoonvader drie hennen en een haan waren weggenomen. Het ging om bruine dieren met gele halzen. Dirk vroeg of die al aan Rinse waren verkocht. Als ze nog werden aangeboden, moest Rinse ze kopen, voor Dirk houden en direct bericht sturen zodra hij ze had.

Op zondagmiddag 25 maart kwam Durk Pytters uit de Surhuisterveenster heide met drie hennen bij Rinse. Ze hadden de tekening die Dirk had opgegeven. Rinse kocht ze voor vierentwintig stuivers. Hij noemde Jits en Cornelis Ages uit Smallinger Einde als aanwezigen bij de betaling. Terwijl Rinse met hen buiten de hennen bekeek, vertrok Durk.

Rinse liet Dirk en Louw direct weten dat hij drie hennen met de opgegeven kenmerken had en dacht dat het hun dieren waren. Dirk kwam nog diezelfde avond en herkende de hennen als die van zijn schoonvader. Rinse en Dirk spraken af de volgende dag naar Durks huis te gaan. Eerst zouden zij bij Jan Johannes in de heide bijeenkomen. Rinse zou de drie hennen meenemen.

Rinse ging met Dirk en Louw naar Durk Pytters en trof hem thuis. Durk ontkende aanvankelijk de verkoop, maar bekende die uiteindelijk en beloofde de vierentwintig stuivers aan Rinse terug te geven. Ook werd Jacob Garijper uit de heide genoemd als degene van wie Durk de hennen had gekocht. De drie hennen kwamen weer bij Dirk en Louw. Over de haan kon Rinse niets te weten komen.

Rinse sloot zijn voorgelezen verklaring op 27 maart 1804 in Bergum af met een kruismerk bij de naam Rinse Louwrens de Haan.

Wat is nog zichtbaar?

Hoogzand, Oostermeer en Rottevalle zijn nog herkenbare plaatsnamen.
De genoemde heide bij Surhuisterveen is als streeknaam herkenbaar; de huizen van Rinse, Durk en Jan Johannes zijn hiermee niet precies gelokaliseerd.

Andere verhalen uit de omgeving

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Kaart van Oostermeer en omgeving

Verhalen en plaatsen in de omgeving

Oostermeer - plaatsgeschiedenis

Suameer - verklaringen

Oostermeer - plaatsgeschiedenis

Suameer - plaatsgeschiedenis

Dagelijks leven

Afbeeldingen

Dagelijks leven in de 19de eeuw

Omliggende plaatsen in de 19de eeuw

Verantwoording van de tekst

Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.

Meer over het dagelijks leven

Plaatsen in de omgeving in de 19de eeuw

Bataafse en Franse tijd

Friesland tijdens de Bataafse Republiek, 1795–1797

Bronnen

Gerecht Tietjerksteradeel, informatieboek 5, dossier EA-14-D06, scanbladen 286, 287, 288, 289, 290, 291, 292, 293, 294. 3 afzonderlijke verklaringen: Louw Geerts, Dirk Andries, Rinse Louwrenses.

Verantwoording

Bij Dirk Andries staat zowel een nacht van 22 op 23 maart als een ontdekking op de ochtend van 22 maart. De datering is in de bronbewerking niet opgelost; Louw dateert zijn ontdekking op 22 maart.
Louw noemt Dirk zijn zwager, Dirk noemt Louw zijn schoonvader; in het verhaal wordt de door Dirk zelf gegeven relatie gevolgd.
De aanwezigheid van Jits en Cornelis Ages bij de koop staat in de verklaring van Rinse. De plaatslezing Smallinger Einde en de woorden over betaling, donderdag en Drachten zijn moeilijk leesbaar.
De koopprijzen vierentwintig stuivers (Rinse van Durk) en achttien stuivers (Durk volgens zijn verklaring van Jacob) zijn gescheiden gehouden.
Een kantlijnaanvulling bij Rinse noemt de naam Jacob Garijper. Geen van deze drie verklaringen bewijst wie de vogels uit het hok heeft gehaald.
Het protocol op scan 294 bevat geen zichtbare handtekeningen, hoewel de verklaringen eigen ondertekeningen of handmerken vermelden.

Deze tekst volgt de beschikbare transcripties en hertalingen van de gerechtelijke verklaringen. De originele handgeschreven scans zijn in deze ronde niet opnieuw gelezen.

Dirk noemt de nacht tussen 22 en 23 maart, maar zegt tegelijk dat de vermissing op de ochtend van 22 maart was ontdekt. Die tegenstrijdige nachtverwijzing is niet stilzwijgend tot 21/22 maart veranderd. Louw noemt Dirk zwager, terwijl Dirk Louw zijn schoonvader noemt; de verwantschapswoorden zijn niet geharmoniseerd. Louws toelichting op het aanvankelijk niet missen van de dieren, Dirks woorden op eijeren en onderdelen van Rinses betaal- en plaatsbeschrijving zijn moeilijk leesbaar. De aanwezigen en de prijs zijn behouden zonder een zekere betaaldag te verzinnen.