Rijperkerk 19de eeuwRijperkerk 1802 - Geld verdwenen uit de kast van Jeltje Wytses en Hylke Atzes
Historische aangifte en getuigenverklaringen uit 1802, vastgelegd bij het gerecht van Tietjerksteradeel.
Toen Jeltje Wytses op donderdag 29 juli 1802 na het melken thuiskwam, ging de voordeur niet open. Haar dochter kroop door het venster naast de deur en opende die van binnenuit. De volgende dag ontdekte Jeltje dat een groot bedrag aan geld uit de kast ontbrak. Op 1 augustus werden zij en haar man Hylke Atzes afzonderlijk gehoord.
Jeltje Wytses
Jeltje Wytses, huisvrouw van Hylke Atzes, huisman te Rijperkerk, 55 jaar oud, verklaart na oproeping, beëdiging en verhoor dat zij op donderdag 29 juli 1802 omstreeks zes uur na het melken thuiskwam en de voordeur met de sleutel niet kon openen. Zij wrikte toen bij het venster naast de voordeur om het zo mogelijk te openen en haar dochtertje, dat bij haar was, erdoor naar binnen te zetten om de voordeur van binnenuit open te maken. Het venster ging gemakkelijk open, omdat het onderste van het kozijn met het venster terug schoof.
Zij zette daarop haar dochtertje door het venster in huis. Het meisje opende de deur van binnenuit. Toen de aangeefster binnenkwam, stond de deur van de kamer, die zij dacht gesloten te hebben, open.
Zij keek na of er iets ontbrak en vond alles in goede orde. Vervolgens vond zij op vrijdag, toen zij geld uit de kast wilde halen, de kast open. Bij het openen zag zij meteen dat het geld dat vooraan in een koffer lag, bestaande uit schellingen en dubbeltjes, weg was.
Ook ontbraken een schoteltje met grotere munten, overwegend rijksdaalders; een groen gestreept zakje met stukken van drie gulden, samen ongeveer honderd gulden; een tonnetje met eveneens stukken van drie gulden, ongeveer honderd gulden; en nog zo'n tonnetje met gouden geld, vreemde munten, enkele stukken van drie gulden, Schijpe Schellingen, dubbeltjes en andere munten. De aangeefster kan verder niet goed bepalen hoeveel daarin zat. Alles bij elkaar gerekend meent zij dat haar meer dan vierhonderdvijftig Carolusguldens zijn gestolen.
Zij heeft ook gezien dat de noorderdeur, die altijd op slot stond, openstond. Daaruit vermoedt zij dat de dader daar weer is uitgegaan. Zij kan niet verklaren wie de dader of daders zijn.
Na duidelijke voorlezing sloot zij haar verklaring af en ondertekende haar te Bergum op 1 augustus 1802. Jeltje Wytses.
Genoemde goederen en bijzonderheden
- Geld in een koffer voor in de kast: schellingen en dubbeltjes.
- Een schoteltje met grotere munten, vooral rijksdaalders.
- Een groen gestreept zakje met stukken van drie gulden, samen ongeveer 100 gulden.
- Een tonnetje met stukken van drie gulden, ongeveer 100 gulden.
- Een tweede tonnetje met goudgeld, vreemde munten, stukken van drie gulden, "Schijpe Schellingen", dubbeltjes en andere muntsoorten.
- Jeltjes eigen schatting: meer dan 450 Carolusguldens in totaal.
Jeltje beschreef zelf hoe het raam bewoog en hoe zij het meisje naar binnen hielp. Hylke was daarbij niet aanwezig. Hij vertelde wat zijn vrouw hem later op vrijdagavond had meegedeeld. Hun beschrijving van het verdwenen geld komt grotendeels overeen, maar Jeltje noemt een geschat totaal van meer dan 450 Carolusguldens, terwijl Hylke het totale bedrag niet kon bepalen.
Hylke Atzes
Hylke Atzes, huisman te Rijperkerk, 42 jaar oud, verklaart na oproeping, beëdiging en verhoor dat hij op vrijdagavond de 30e van deze maand omstreeks zes uur thuiskwam. Zijn vrouw vertelde hem dat zij de noorderdeur en de kast ontgrendeld en open had gevonden en dat een koffer met schellingen en dubbeltjes, een schoteltje met rijksdaalders en ander geld, een groen gestreept zakje met stukken van drie gulden, ongeveer honderd gulden, een tonnetje met eveneens stukken van drie gulden, ongeveer honderd gulden, en nog zo'n tonnetje met goudgeld, vreemde munten, stukken van drie gulden, Schijpe Schellingen, dubbeltjes en andere munten uit de kast waren gestolen. Hij kan niet verklaren hoeveel er in totaal in zat.
De dief was, zo verklaart hij, door het venster naast de voordeur naar binnen gebroken en door de noorderdeur weer naar buiten gegaan; deze was eveneens ontgrendeld aangetroffen. Hij kan niet zeggen wie de dader of daders zijn. Na duidelijke voorlezing sloot hij zijn verklaring af en ondertekende haar te Bergum op 1 augustus 1802.
Hylke Atzes.
Genoemde goederen en bijzonderheden
- Koffer met schellingen en dubbeltjes.
- Schoteltje met rijksdaalders en ander geld.
- Groen gestreept zakje met stukken van drie gulden, ongeveer 100 gulden.
- Tonnetje met stukken van drie gulden, ongeveer 100 gulden.
- Een tweede tonnetje met goudgeld, vreemde munten, stukken van drie gulden, schellingen, dubbeltjes en andere munten.
- Hylke kon het totaal niet zelf bepalen.
Jeltje zag dat ook de noorderdeur openstond, hoewel die gewoonlijk op slot zat. Zij vermoedde dat de dief daardoor was vertrokken. Hylke beschreef dezelfde route, maar niemand had een indringer gezien. De verklaringen werden op 1 augustus 1802 te Bergum voorgelezen en door beiden ondertekend.
Wat is nog zichtbaar?
- Het dorpsgebied van Rijperkerk.
- Het bewuste huis, het venster en de noorderdeur zijn niet nauwkeurig te identificeren.
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Rijperkerk
Plaatsen in de omgeving
Dagelijks leven
Afbeeldingen
Dagelijks leven in de 19de eeuw
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Bataafse en Franse tijd
Bronnen
Gerecht Tietjerksteradeel, informatieboek 5, dossier EA-10-D05, bladen 189, 190, 191, 192. Getuigen: Jeltje Wytses; Hylke Atzes.
De gele blokken bevatten de oorspronkelijke transcripties; de grijze blokken geven de volledige leesbare moderne tekst. De handgeschreven scans zijn bij deze ronde niet opnieuw geraadpleegd.
Verantwoording
- Het bedrag van meer dan 450 Carolusguldens is uitsluitend de schatting van Jeltje Wytses; Hylke Atzes kon geen totaal geven.
- De benaming Schijpe Schellingen in de muntenlijst is onzeker. Niets omgerekend.
- Jeltje vertelde hoe zij via het venster toegang verkreeg; Hylke beschreef wat zijn vrouw hem had verteld, niet zijn eigen waarneming op donderdag.
- Dat de dader via de noorderdeur vertrok, is een vermoeden, geen waargenomen vlucht.
- Het onduidelijke onderdeel van het kozijn is niet ingevuld; de dochter heeft geen afzonderlijke verklaring afgelegd.
Afbeeldingen zijn historische voorstellingen en tonen niet aantoonbaar de betrokken personen.
Verantwoording
- Enkele historische woordlezingen blijven onzeker. Er zijn geen aanvullende voorwerpen, namen of gebeurtenissen als vaststaand ingevuld.