Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4

Albrecht van Saksen krijgt Friesland, 1498

Albrecht van Saksen

Voordat ik hiermee verderga, wil ik eerst kort beschrijven hoe hertog Albrecht van Saksen in Brabant en Holland kwam en waarom de Rooms-koning hem Friesland gaf.

Albrecht was markgraaf van Meissen en landgraaf van Thüringen, de jongste zoon van keurvorst Frederik van Saksen en een zusterszoon van keizer Frederik III. Toen Maximiliaan, Rooms-koning en hertog van Bourgondië, in Brugge gevangen werd genomen, kwam Albrecht in 1487 met zijn oom, keizer Frederik, en een krijgsmacht naar Brabant. Zij richtten in Vlaanderen grote schade aan door brandstichting, gevangenneming, roof en doodslag.

Stadhouder bij de jonge Filips

Nadat Maximiliaan uit de Brugse gevangenschap was vrijgelaten en de oorlog was bijgelegd, reisden keizer Frederik en zijn zoon Maximiliaan naar de bovenlanden. Maximiliaans zoon Filips was nog jong. In Vlaanderen, Brabant en Holland bestonden grote partijstrijd en verdeeldheid tussen steden en plaatselijke heren. Maximiliaan liet daarom zijn verwant Albrecht bij Filips achter. Hij maakte hem algemeen stadhouder van Vlaanderen, Brabant, Holland en Zeeland. Hij moest de landen rustig houden en opstandelingen bestraffen. Hij was bedachtzaam, voorzichtig en bekwaam in de oorlog.

Albrecht voerde oorlog tegen Filips van Ravenstein, de heer van Montfoort en de Geldersen. Hij versloeg de Kennemers in Holland en nam Haarlem in. Door deze oorlogen en overwinningen verzamelde hij veel geld en schatten.

Kastelen als onderpand

Toen Filips van Bourgondië in 1490 werd gehuldigd en zelf ging regeren, had Albrecht nog grote geldsommen tegoed voor zijn bestuur en diensten namens Filips. Als onderpand kreeg hij verschillende versterkingen. Hij hield die lange tijd bezet met kapiteins en gewapende manschappen:

• Het sterke slot van Vilvoorde in Brabant.
• Het huis in Sluis in Vlaanderen.
• Het slot in Woerden in Holland.
• Het huis in Loevestein in Holland.
• Het blokhuis in Haarlem.
• Het huis in Medemblik, in West-Friesland aan de overkant van de zee.
• Het blokhuis in Zierikzee in Zeeland.

De heren en steden van Vlaanderen, Holland, Zeeland en Brabant begonnen zich aan zijn macht te ergeren. Zij overlegden hoe zij hem met behoud van zijn eer uit de Bourgondische landen konden krijgen. Enkele vrienden die hij het meest vertrouwde, hielden hem voor de onderpanden terug te geven. Zij zouden bij de Rooms-koning bepleiten dat hij daarvoor geheel Friesland van de Zuiderzee tot de Lauwers kreeg. Daar zou hij zijn openstaande vorderingen en achterstallige betalingen kunnen innen.

De opdracht van Maximiliaan

In 1497 was Otto van Langen als koninklijk commissaris uit Friesland bij Maximiliaan teruggekeerd. Hij vertelde over de opstandigheid, verdeeldheid en ongehoorzaamheid van de Friezen. Door de partijstrijd wilden zij geen overeenstemming bereiken over de keuze van een Friese potestaat, zoals de koninklijke opdracht en hun eigen privileges voorschreven.

Toen Maximiliaan hoorde dat hij hen met zijn aanwijzingen niet kon verenigen, riep hij de standen en keurvorsten van het Roomse Rijk bijeen. Hij wilde een potestaat en bestuurder aanstellen die het land namens hem regeerde. Zo moest worden voorkomen dat Friesland door de onderlinge strijd in handen van omliggende landsheren raakte en van keizer en Rijk vervreemdde. Volgens dit betoog hoorde Friesland rechtstreeks bij het Rijk, zonder tussenliggende heer.

Met raad en instemming van de keurvorsten gaf Maximiliaan Albrecht en zijn erfgenamen het bestuur over Friesland voor altijd en erfelijk, namens het keizerlijk gezag. Albrecht gaf vervolgens zijn onderpanden in Vlaanderen, Brabant, Holland en Zeeland terug. Medemblik hield hij als eigendom. Het lag aan zee tegenover Friesland, zodat hij binnen korte tijd zelf kon oversteken of troepen sturen.

Brieven uit Medemblik

Ende hoe wel dat aldus den hartoch die gubernatie van Vrieslant was ghegeuen, het was hem nochtans daer mede niet geleuert.

Hoewel het bestuur over Friesland zo aan de hertog was gegeven, had hij het land daarmee nog niet in handen.

Albrecht zag als ervaren krijgsman dat hij Friesland alleen met grote kosten en bloedvergieten kon onderwerpen, tenzij hij eerst machtige hoofdelingen en steden achter zich kreeg. Vanuit Medemblik stuurde hij herhaaldelijk boden en brieven aan de vertegenwoordigers van Friesland. Hij berichtte dat de Rooms-koning en de keurvorsten hem het bestuur hadden opgedragen. Zij moesten hem vrijwillig toelaten om verdere oorlog, bloedvergieten en schade te vermijden. De Friezen antwoordden vriendelijk, maar betaalden zijn brieven met brieven.

Worps uitleg over de soldaten

Toen de hertog zag dat de Friezen hem niet vrijwillig wilden ontvangen, hield hij steeds bekwame en vindingrijke kapiteins gereed. Wanneer een Friese partij soldaten kwam halen, moesten zij bereid zijn mee te gaan. Hij deed dit om de Friezen door soldatengeweld, langdurige oorlog en verwoesting ertoe te dwingen hem zelf binnen te halen. Uit berichten van Otto van Langen en andere keizerlijke gezanten, die door de Schieringers eervol waren ontvangen, wist hij dat Friesland in twee partijen was verdeeld. Hij trok de Schieringers meer naar zich toe dan hun tegenpartij. Zo ondersteunde en voedde hij de oorlog totdat de Schieringer hoofdelingen hem het land in haalden.

Edzards aanbod

Graaf Edzard van Oost-Friesland, over de Eems, hoorde dat de keizer Albrecht tot bestuurder had benoemd en dat deze aarzelde de opdracht aan te nemen. Via zijn raad liet Edzard hem vragen het bestuur toch op zich te nemen. Hij bood al zijn macht, lijf en bezit aan om de onwilligen te onderwerpen. Ook wilde hij zijn graafschap van Albrecht in leen ontvangen. Dit werd in 1499 met bezegelde brieven bevestigd.

Albrecht was hierover zeer verheugd. Hij nam het bestuur des te gewilliger aan, terwijl hij het eerder moeilijk uitvoerbaar had gevonden. Hij had overwogen hoe het andere heren was vergaan die Friesland voor hem hadden beheerst: uiteindelijk hadden zij er slechts schade en schande aan overgehouden.

Dit heb ik hier kort over de hertog van Saksen aangestipt. Nu wil ik verdergaan met het verhaal van de soldaten in Bolsward.

Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.