Rymert Wolbes: zijn vrouw stelt haar bezit als onderpand (1518)

Deze zaak uit 1518 gaat over de vrijlating van Rymert Wolbes en de borgstelling van zijn vrouw. Zij verbond haar bezit aan de afspraak dat hij zich beschikbaar zou houden voor het gerecht. Bij zulke overeenkomsten konden ook de bijzondere rechtsregels ter bescherming van vrouwen een rol spelen.

De vrijlating

Rymert Wolbes zat gevangen wegens bepaalde zaken. Op 18 augustus 1518 werd in Leeuwarden zijn vrijlating op de volgende voorwaarden vastgelegd.

Een rechtszitting in Leeuwarden, rond 1550.

Zijn vrouw, Saeck Wythiesdochter, stelde al haar roerende en onroerende bezittingen als onderpand. Onder ede zag zij af van alle bijzondere rechten die zij als vrouw kon inroepen.

De bekendmaking van een vonnis, rond 1550.

Foppe Bolema en Gerloft Schryver stelden zich bovendien voor honderd guldens borg. Rymert moest bij een volgende oproep terugkomen en zich voor de betreffende zaken verantwoorden.

Vastgesteld in Leeuwarden op 18 augustus 1518.

Waarom zag zij af van haar vrouwelijke privileges?

Het oude recht beschermde vrouwen tegen het financieel instaan voor anderen. Dat kon bijvoorbeeld gebeuren wanneer een vrouw haar eigen bezit als zekerheid voor haar man gaf. De bescherming berustte op de toenmalige opvatting dat vrouwen bij zulke verplichtingen bijzondere bescherming nodig hadden. Twee belangrijke regels uit het Romeinse recht waren:

Het Senatusconsultum Velleianum. Hiermee kon een vrouw zich in beginsel verweren tegen een eis tot nakoming van een verplichting die zij voor een ander had aanvaard.
De Authentica si qua mulier. Deze gaf een gehuwde vrouw een verdergaande bescherming wanneer zij voor haar echtgenoot instond: zo'n verbintenis was in beginsel nietig.

Afstand doen van zulke beschermingsrechten heet renunciatie. Saeck deed dat onder ede toen zij haar bezit voor Rymert als onderpand stelde. De bedoeling was dat zij deze bescherming niet later tegen de borgstelling zou kunnen inroepen. Haar bezit diende als zekerheid dat Rymert na een oproep zou terugkomen om zich te verantwoorden.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Leeuwarden: plaats van de borgstelling

Een verbannen man verlaat de stad, rond 1550.

Vrouwelijke privileges in het kort

Bescherming tegen het instaan voor andermans verplichtingen, vooral die van de echtgenoot. Afstand daarvan heet renunciatie. Saeck deed dit onder ede. De borgstelling noemt de beide Romeinse regels niet afzonderlijk; de uitleg geeft hun juridische achtergrond.

Dagelijks leven in de 16de eeuw

Friesland rond 1518

Bronnen

Wopke Eekhoff, afschrift van de criminele sententies, blz. 96: borgstelling van 18 augustus 1518, verwijzing naar folio 14 recto.
Romeinse tekst over het Senatusconsultum Velleianum: Digesta 16.1.2 en Pauli Sententiae 2.11.
Justinianus, Novelle 134, hoofdstuk 8: de bescherming van een vrouw die voor haar man instond, in Engelse vertaling.

Verantwoording

Persoonsgegevens: woonplaats, beroep, leeftijd, kinderen en ouders van Rymert zijn niet vastgesteld. Ook de woonplaats, leeftijd en verdere levensloop van zijn vrouw zijn onbekend. Leeuwarden is de plaats waar de borgstelling is vastgelegd, geen bewezen woonplaats.
Aanleiding en afloop: het afschrift noemt alleen onbepaalde zaken waarvoor Rymert gevangen zat. Het noemt geen delict, schuldvaststelling of definitieve straf. Zijn vrijlating was gebonden aan terugkeer na een oproep. Een later vonnis of de verdere afloop is niet gevonden. De nabijheid van de zaken van Douwe en andere gevangenen in het afschrift bewijst geen inhoudelijk verband.
Naam van zijn vrouw: het afschrift schrijft Saeck Wythie dochter. De voornaam blijft onzeker; er is geen andere persoon op grond van alleen een gelijkende naam aan haar gekoppeld.
Borgbedrag: Foppe Bolema en Gerloft Schryver staan voor honderd guldens borg. Er staat niet dat ieder honderd guldens toezegde. Hun beroep of verwantschap met het echtpaar is niet vastgesteld.
Rechten: het afschrift vermeldt afstand onder ede van vrouwelijke privileges, maar somt de afzonderlijke rechtsregels niet op. De algemene uitleg is daarom onderscheiden van de concrete borgstelling. De bescherming betrof het instaan voor een ander; niet iedere eigen schuld of gezamenlijke lening viel daar automatisch onder. Ook de Romeinse regels kenden uitzonderingen, onder meer bij voordeel voor de vrouw zelf.
De eed: afstand onder ede is uitdrukkelijk vermeld. De tekst legt niet vast welke uitleg Saeck kreeg of hoe vrij zij zich voelde. Er wordt daarom geen vrijwillige keuze, druk door haar man of volledige onaantastbaarheid van de overeenkomst als feit beschreven.