Leeuwarden: Douwe Dorsts vredebelofte en borgtocht (1517)

Douwe Dorst mocht in 1517 de gevangenis verlaten nadat hij trouw en vrede had gezworen. Zijn broer stond voor hem borg. Friesland was toen verdeeld tussen aanhangers van Karel V en de Gelderse partij; de eed moest voorkomen dat Douwe tegen het koninklijke gezag zou optreden.

De vrijlating op 27 oktober 1517

Op 27 oktober 1517 werd Douwe Dorst uit zijn gevangenschap ontslagen op de hieronder beschreven eed. Epo Bockeszoon, zijn broer, stond voor hem borg. Hij stelde zijn eigen leven en al zijn bezit als onderpand voor de naleving van Douwes eed.

De eed en vredebelofte

Ik, Douwe Dorst, beloof en zweer bij God en zijn heiligen dat ik op geen enkele manier tegen zijne koninklijke majesteit zal handelen zolang deze vrede duurt tussen onze grootmachtige heer, de koning van Spanje, en de Geldersen of enige anderen die zich in deze Friese aangelegenheden tegen zijne majesteit mengen.

Ik zal niets tegen hem doen of door anderen laten doen. Ook zal ik niet deelnemen aan overleg waarin tegen onze genoemde grootmachtige heer de koning, zijn landen, onderdanen of medestanders wordt gehandeld of onderhandeld over iets dat hem of zijn medestanders kan hinderen of schaden.

Ook zal ik niet uit de stad Leeuwarden vertrekken of op reis gaan, tenzij met toestemming en instemming van de stadhouder of van de burgemeesters van Leeuwarden.

Friesland in 1517: twee strijdende partijen

Friesland was verdeeld tussen de Bourgondische en de Gelderse partij. Leeuwarden, Franeker en Harlingen hadden na de overdracht van de Saksische rechten in 1515 trouw gezworen aan Karel van Bourgondie, de koning van Spanje die in Douwes eed wordt genoemd. Daartegenover stonden hertog Karel van Gelre en zijn Friese aanhangers. Sneek was een belangrijk steunpunt van de Gelderse partij. De strijd liep daardoor ook tussen Friezen onderling.

In 1516 hadden Gelderse troepen Leeuwarden belegerd. In januari 1517 trok juist een leger uit Leeuwarden en Franeker naar het beleg van Sneek. Dat beleg mislukte. Later dat voorjaar onderhandelden de partijen tijdens een bestand over vrede, terwijl Karel van Gelre nieuwe huursoldaten wierf. Het zes weken durende bestand eindigde op 6 mei 1517.

Een mogelijke verdenking van steun aan Gelre

De gevangenschap, de vredebelofte en het uitdrukkelijke verbod om tegen de koning op te treden, wijzen op een mogelijke verdenking van steun aan de Geldersgezinde Friezen. Douwe moest niet alleen eigen optreden achterwege laten, maar mocht ook anderen niets tegen de koning laten ondernemen of aan schadelijk overleg deelnemen. Dat zijn aanwijzingen voor een politieke of militaire aanleiding voor zijn arrestatie. Het blijft een vermoeden: de concrete beschuldiging en Douwes eventuele handelingen worden niet genoemd.

De spanning rond steun aan Gelre bestond al langer. In zijn brief aan de Geldersgezinde Friezen van 18 december 1515 dreigde stadhouder Floris van Egmond met straffen voor mensen die de Geldersen geld of bijstand gaven of oproer steunden. Die brief geeft de achtergrond van zulke verdenkingen; Douwe wordt er niet in genoemd.

Een rechtszitting in Leeuwarden, rond 1550.

Het verzoek van de borgen

De borgen van Douwe Dorst dienden op 4 november 1517 een verzoek in om van de borgtocht en de verplichting uit de overeenkomst te worden ontslagen. De heren bepaalden dat zij hun verplichtingen moesten nakomen of de gevangene weer ter plaatse moesten brengen.

De bekendmaking van een vonnis, rond 1550.

De afspraak met Ghijsbert van Baax

Ghijsbert van Baax kwam daarop met de borgen overeen dat zij het met hem gesloten contract zouden nakomen, zonder verder verweer of nieuwe uitvluchten te zoeken. Daarbij waren meester Bucko en de Leeuwarder burgemeesters Willem de Wael, Peter Jans en Wybe Gerrits aanwezig.

Uit welwillendheid stond Baax toe de laatste betalingstermijn tien of veertien dagen te verlengen. Hij trad daarmee niet van het contract terug.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Leeuwarden

Een verbannen man verlaat de stad, rond 1550.

Douwe Dorst in de Quaclappen

Ook in de Quaclappen, de registers met rechterlijke uitspraken van het Hof van Friesland, staat een Douwe Dorst. De drie vindplaatsen staan in toegang 14, inventarisnummer 16687, over de jaren 1527-1533:

November 1527: Douwe Dorst en Fedde Hettye, folio 23. Zij staan samen als tegenpartij vermeld. Het Hof bepaalt dat op de hoofdzaak moet worden geantwoord. Een aangevoerd procedureel verweer wordt afgewezen. De beslissing over de proceskosten wordt aangehouden tot de afloop van de zaak.
December 1527: Douwe Dorst en Ocke, folio 35. Douwe staat hier samen met een andere tegenpartij vermeld. De uitspraak bevat bepalingen over betaling en achterstallige bedragen. De volledige naam van Ocke en de geldbedragen zijn niet voldoende zeker gelezen om hier weer te geven.
Mei 1529: Douwe Dorst en Fedde Hettye, indexverwijzing folio 218. Zij worden opnieuw samen als tegenpartij genoemd. De uitspraak geeft verdere aanwijzingen voor de behandeling van het proces. De aangeleverde scan heeft bestandsnummer 000113.

De vermeldingen uit november 1527 en mei 1529 hebben dus behalve Douwe ook Fedde Hettye gemeen. De stukken noemen echter geen vredebelofte uit 1517, Epo Bockeszoon of Ghijsbert van Baax. Daarmee staat niet vast dat deze Douwe Dorst dezelfde persoon is als de man die in 1517 werd vrijgelaten. Ook blijkt hieruit niet hoe die borgtocht afliep. Leeuwarden is de plaats van het gerecht; dat bewijst geen woonplaats.

Leeuwarden en de Gelderse strijd, 1515-1517

Bronnen

Wopke Eekhoff, afschrift van de criminele sententies, blz. 95-96: vrijlating, eed en borgtocht; het verzoek van 4 november 1517 en de afspraak met Ghijsbert van Baax.
Hof van Friesland, toegang 14, inventarisnummer 16687: de hierboven gelinkte indexvermeldingen van AlleFriezen/Tresoar, weergegeven door Open Archieven, en de bijbehorende archiefscans 000014, 000020 en 000113. De index verwijst naar folio 23, 35 en 218.

Verantwoording

Plaats: de eed noemt Leeuwarden en beperkt Douwes reizen zonder toestemming. Zijn woonplaats en huisadres staan niet in het afschrift. De titel noemt Leeuwarden als plaats van deze beperking, niet als bewezen woonplaats.
Politieke achtergrond: de verwijzingen naar de strijd van 1515-1517 komen uit de kroniek van tijdgenoot Worp van Thabor. Het voorjaarsbestand dat op 6 mei 1517 eindigde, is niet zonder meer dezelfde vrede als die in Douwes eed van oktober. De precieze vredesregeling waarop zijn eed betrekking heeft, is hier niet vastgesteld.
Aanleiding: de uitleg over mogelijke steun aan de Geldersgezinde Friezen is een interpretatie van de gevangenschap en de inhoud van de vredebelofte, geen vastgestelde aanklacht. De doodslag in Wirdum hoort bij de voorafgaande zaak van 6 oktober 1517, niet bij Douwes afzonderlijke inschrijving van 27 oktober.
Verwantschap: het afschrift noemt Epo Bockeszoon uitdrukkelijk Douwes broer. Dat brongegeven is in het verhaal behouden. Bockeszoon betekent zoon van Bocke. Dat Dorst een patroniem is, is niet vastgesteld. De namen bewijzen daarom geen verschillende vaders. Er is geen onafhankelijke bevestiging gevonden van hun ouders of van de vraag of het volle broers, halfbroers of een anders aangeduide verwantschap betrof.
Borgen: het verzoek van 4 november komt van de borgen, in het meervoud. Hun reden wordt niet gegeven. Er staat evenmin dat Douwe zijn eed had geschonden.
Afloop: het contract bleef van kracht en de laatste betalingstermijn werd tien of veertien dagen verlengd. Een bedrag, de betaling zelf, een nieuwe gevangenneming of de beeindiging van de borgtocht worden niet vermeld. De latere Quaclappen-stukken leggen geen verband met deze borgtocht en bewijzen deze afloop niet.
De Quaclappen zijn afzonderlijke uitspraken. De bovenstaande beschrijving bevat alleen de voldoende zekere lezingen en is geen volledige hertaling van alle drie stukken. Enkele namen, bedragen en verdere bepalingen zijn onzeker. Deze stukken zijn geen bewijs dat Douwe in 1527 of 1529 opnieuw wegens een misdrijf is veroordeeld.
De eed is als geheel in de ik-vorm hertaald: aanroeping van God en de heiligen, duur van de vrede, genoemde partijen, eigen optreden, anderen laten optreden, overleg, beschermde personen en landen, mogelijke schade en de toestemming voor vertrek en reizen zijn behouden. Het afschrift bevat onregelmatige lezingen in de zin over overleg en bij het reisverbod. Het reisverbod is opgevat als niet uit Leeuwarden vertrekken of op reis gaan zonder toestemming, niet als een afzonderlijk verbod om de stad binnen te reizen. De afgebroken slottekst bij de latere afspraak met Baax is niet aangevuld.