Duitse herbergen en eten - Lolke Hulshuis, 1749
Lolke Hulshuis uit Holwerd, zoon van een secretaris, vluchtte na het oproer van juli 1749 via Groningen naar Hamburg en Altona en hield onderweg een dagboek bij.
Hulshuis reist langs heide, bos en zandwegen naar Oldenburg. Onderweg beschrijft hij een herberg waarin mensen en dieren hetzelfde vertrek delen. Hij noteert de rook, de zwarte gordijnen, het knorrende vee en het avondeten.
19 juli - Weer op weg, naar Apen
Lolke Hulshuis (in modern Nederlands):
Op 19 juli stond ik vroeg op. De brief bleef voortdurend door mijn gedachten gaan. Ik besloot nog voor het middageten te vertrekken. Ik nam afscheid van de oude vrouw en haar kinderen. Zij waren ontroerd over mijn vertrek en vroegen of ik nog eens wilde laten weten waar ter wereld ik terechtkwam en hoe het met mij ging. De oude vrouw stopte twee roggebroden en twee beschuiten in mijn zak. Haar jongste zoon Jan Bode, die student was, bracht mij op de goede weg en liep ruim een uur met mij mee.
Om elf uur voor de middag ging ik weer te voet verder. Ik kwam door Loga, Nortmoor en Detern. Tussen Detern en Apen haalde een boer mij op de heide met een wagen in. Hij vroeg of ik wilde meerijden. Ik zei ja en stapte op de wagen. Ik reed ongeveer een uur met hem mee. Om vijf uur 's avonds kwam ik in Apen aan, in het Oldenburgse gebied. Daar vond ik voor de plaatselijke omstandigheden een nette herberg.
Brug rond 1750.
Lolke Hulshuis (in modern Nederlands):
's Avonds kwam er een boer die vertelde dat hij de volgende dag een eind richting Oldenburg zou gaan. Wij konden samen reizen. Ik nam dat aanbod graag aan. Hij kende de weg en had dat jaar al een paar keer koeien gekocht, die hij naar Friesland had gebracht. Hij woonde aan de rand van het Oldenburgse. Tussen Leer en Apen was het landschap heel zanderig, met veel heide, struiken en bos. Ik verbaasde mij dat ik het pad over de heide en door het bos in mijn eentje had kunnen vinden. Soms zag ik anderhalf uur lang geen mens of huis.
20 juli - Een herberg met varkens, koeien en kippen
Lolke Hulshuis (in modern Nederlands):
Op 20 juli vertrok ik 's morgens om vijf uur met mijn reisgenoot. Wij gingen via Lindern, Mansie, Gieselhorst en een plaats die ik Blerchaus noemde naar Gristede. Daar gingen wij een voorname herberg binnen, die meer op een varkenshok leek dan op een herberg.
Het was één grote open ruimte. Alleen vooraan was een stukje afgeschoten, waar men bier, jenever en dergelijke vandaan haalde. Of dat de pronkkamer of de kelder was, weet ik niet. Misschien diende het wel voor beide. Midden in de ruimte brandde een vuur. Daarboven hing een breed vierkant bord, zo hoog boven de grond dat ik er bijna onder kon staan. Het moest voorkomen dat vonken het dak raakten. De rook trok door het hele gebouw en moest zelf maar een gat vinden om naar buiten te komen.
Herberg rond 1750.
In twee hoeken, bij de zogenoemde binnenkamer, waren bedsteden met gordijnen. Die gordijnen waren door de rook bijna zwart geworden. De koeien stonden met hun koppen tussen palen en hun achterste naar de muren. Die muren waren gemaakt van rijshout en leem. Achter in dit 'paleis' waren twee schuifdeuren. Daardoor kon men een wagen met hooi naar binnen rijden en het hooi hoog boven op de balken bergen. Alles stond door elkaar: kisten, kasten, emmers, vaten en wat verder in een huishouden nodig was. De muren, stijlen en daksporen waren fraai glad afgewerkt, want er zat wel een duim dik roet op.
Lolke Hulshuis (in modern Nederlands):
De varkens kwamen bij het vuur staan knorren en morren. De kippen liepen op tafel, naast het jeneverglas. Wij waren, met één woord, terug bij Adam en Eva in het paradijs. Ik vroeg de vrouw of zij de varkens 's nachts wel uit de bedden konden houden. Zij antwoordde dat zij daar soms flink wat moeite mee hadden. Dat verbaasde mij niet. Ik had gezien dat de dieren hun snuit maar wat graag in de stamppot wilden steken als niemand oplette.
Wij zouden er eten. Op tafel werd een wit laken gelegd dat eruitzag alsof de kraaien het ondergescheten hadden. Daarop kwamen twee tinnen borden, die glansden als lood. Ons eten bestond uit een stuk spek, in de pan gebraden, met brood. Alles vond ik daar even varkensachtig. Zulke herbergen kwamen wij later dagelijks tegen, zodat het niets bijzonders meer was.
Bedstede rond 1750.
Lolke Hulshuis (in modern Nederlands):
In Gristede nam ik afscheid van mijn reisgenoot, want hij moest een andere kant op. Ik had die dag al ruim zeven uur gelopen en moest nog ongeveer drie uur naar Oldenburg. Ik ging verder langs de Nieuwe Kroeg en door Metjendorf. Om vijf uur 's middags kwam ik in Oldenburg aan. Ik logeerde bij herbergier Wigman, naast het postkantoor. Zijn dienstmeisjes spraken hem aan als 'mijnheer', dus hij was kennelijk een belangrijk man. Op mijn hele reis heb ik echter geen slechtere slaapplaats gehad. Zo vuil en smerig was het er. Hier wachtte ik op de postwagen.
Het land van Apen naar Oldenburg leek op wat ik eerder gezien had: zand en heide met bijzonder weinig huizen langs de weg. Soms voelde ik mij alsof ik alleen op de wereld was. Oldenburg was geen grote stad, lag aan een zeer slechte weg en was bijna overal omgeven door heide. Hier zag ik voor het eerst watermolens. De stadsversterkingen waren goed onderhouden, maar, voor zover ik bij een wandeling kon beoordelen, volgens de oude methode gebouwd.
Het reisverslag gaat verder in Met de postwagen naar Hamburg (22-24 juli 1749).
Met de postwagen naar Hamburg (22-24 juli 1749)
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.