Over dijken en de Eems - Lolke Hulshuis, 1749
Lolke Hulshuis uit Holwerd, zoon van een secretaris, vluchtte na het oproer van juli 1749 via Groningen naar Hamburg en Altona en hield onderweg een dagboek bij.
Na zijn vertrek uit Dokkum loopt Hulshuis in het donker langs verlaten dijken naar Groningen. Via Termunterzijl komt hij in Oost-Friesland, waar hij herbergen bezoekt en een verontrustende brief uit Friesland ontvangt.
6 juli - Langs de dijken naar Groningen
Lolke Hulshuis (in modern Nederlands):
Ik ging in de richting van de Nieuwe Zijl. Het was die nacht zo donker dat ik soms met mijn degen moest voelen waar de dijk liep. Ik moest voorzichtig stappen om niet mijn nek te breken in de gaten in de dijk. Bij de Kollumerzijl stond een hek met spijkers bovenop. Het zat op slot. Ik riskeerde mijn broek open te scheuren toen ik erover klom. Daarna kwam ik bij de Schalterdijken. Ik koos die route omdat er weinig mensen langskwamen en bijna geen huizen stonden.
Nu dacht ik dat het grootste gevaar voorbij was. Ik nam de tijd, stak af en toe mijn pijp aan als ik moe was en nam een teug uit mijn fles. Ik liep langs de buitenkant van de dijk en bereikte op 6 juli, tussen drie en vier uur 's morgens, de Munnekezijl. Vandaar liep ik door naar de Kommerzijl. Het was niet ver, maar dit stuk viel mij bijzonder zwaar. Ik was uitgeput en mijn beide voeten wilden mij nauwelijks nog dragen. Bij bijna elk hek in de dijk moest ik even gaan zitten om uit te rusten. Dat zal niemand verbazen. Ik had bijna twee etmalen met natte kousen en schoenen buiten rondgezworven en vervolgens zo'n eind gelopen.
Tussen vier en vijf uur kwam ik bij de Kommerzijl aan. Ik verfriste mij met koffie en een borrel en bleef er tot tien uur. Daarna ging ik naar Grijpskerk. Om elf uur kwam ik bij Jantie aan huis. Ik at daar 's middags en dronk 's namiddags thee. Jantie regelde een man, Harmen genaamd, die mij met twee paarden voor de sjees naar Termunterzijl zou brengen. Daarvoor moest ik hem twaalf caroliguldens betalen en hem zolang ik bij hem was onderhouden. De paarden bleven voor zijn rekening. Ik had die voerman liever al bij de Kommerzijl gevonden, maar daar was geen paard met sjees te krijgen.
Om vijf uur 's middags vertrokken wij uit Grijpskerk. Wij reden via de Kleine Schouw omdat daar minder verkeer was dan over de Roode Haan. Wie vlucht, moet voorzichtig en bevreesd zijn. Toch had ik vast besloten mij tot de laatste druppel bloed te verdedigen en liever te sterven dan mij over te geven. Ik was bang in het Blokhuis, de gevangenis van Leeuwarden, terecht te komen. Om half twaalf 's nachts kwamen wij in Appingedam aan.

Scheepvaart rond 1725.
7 juli - Over de Eems naar Oost-Friesland
Lolke Hulshuis (in modern Nederlands):
Op 7 juli vertrokken wij om negen uur 's morgens naar Termunterzijl, waar wij om half elf aankwamen. Het water stond nog niet hoog genoeg. Ik moest wachten tot twee uur 's middags. Dat wachten duurde eindeloos en maakte mij bang, bijna zoals eerder in Dokkum bij Dirk Sickes toen ik op de duisternis wachtte.
Eindelijk gingen wij aan boord en voeren recht over naar de Knock in Oost-Friesland. Om half drie stapten wij aan land. De Knock was een gewoon huis aan de Eems, ongeveer drie uur lopen ten noorden van Emden. Vroeger had daar een fort gelegen, waarvan niets meer te zien was. Ik dronk er met de schipper een borrel. Ik was zeer blij dat ik in Oost-Friesland was.
Nu moest ik weer op mijn voeten vertrouwen. Om drie uur vertrok ik en kwam in een dorp dat ik Baarle noemde. In de herberg rustte ik wat uit en liet ik mij door een vrouw scheren, omdat haar man niet thuis was. Er zat een boer, Jan Oom, een goedhartige oude man die ongeveer een uur verderop woonde. Hij wees mij aan in welke herberg ik in Emden het beste kon logeren. Er waren daar namelijk veel herbergen die niet veel deugden. Hij verzocht mij, als ik nog eens langs zou komen, vooral zijn huis te bezoeken. Later vroegen meer boeren van die kant van Emden mij hetzelfde.
Om half acht 's avonds bereikte ik Emden. Ik nam mijn intrek in het Herenlogement bij Jan Bikje, een goede herbergier. Daar sliep ik voor het eerst van mijn leven onder een dekbed. Van al het lopen had ik blaren onder mijn voeten gekregen. 's Avonds moest ik die met brandewijn behandelen.

Veer rond 1725.
Lolke Hulshuis (in modern Nederlands):
Onder de burgers van Emden was veel gemor over het bestuur. De koning van Pruisen had een man genaamd Lins gestuurd om de onenigheid tussen het stadsbestuur en de burgerij te beëindigen. De burgers waren bang dat de koning alles naar zijn eigen zin zou beslissen. Mijn herbergier vertelde dat een paar weken eerder een oproer was geweest. De syndicus Altena, vader van de vroegere griffier Altena, was uit het stadhuis gesleept. Op straat hadden ze zijn broek van achteren opengescheurd en hem op zijn blote achterwerk met twijgen en roeden geslagen.
Emden vond ik een goede stad, op veel plaatsen dicht bebouwd en aan de landzijde goed versterkt, al waren de verdedigingswerken naar de oude Duitse methode aangelegd.
8 tot 18 juli - Leer, de brief van Anna en mijn vertrekplan
Lolke Hulshuis (in modern Nederlands):
Op 8 juli om twee uur 's middags ging ik te voet langs de Dollard en door verscheidene dorpen naar Leer. Hun namen kon ik niet allemaal noemen, omdat ik alleen liep en niemand had aan wie ik ze kon vragen. Leer lag volgens mijn telling zes uur gaans van Emden. Om half negen 's avonds kwam ik er aan, bij De Witte Ros, de herberg van de weduwe van Philips Bode. De oude vrouw, haar twee zoons en haar dochter waren zeer geschikte mensen.
Ik was naar Leer gegaan in de hoop vrienden op te zoeken. Maar ik wist niet in welke straat zij woonden en kende zelfs hun naam niet. Daarom vond ik hen niet. Leer was een grote plaats aan de Eems. Er was veel verkeer en men stond er bekend om de handel in fijn linnen. Het land in Oost-Friesland waar ik doorheen was gelopen deed wat akkers en weilanden betreft niet onder voor het beste Friese land. Het leek op ons buitendijkse land. Maar mijn voeten lagen inmiddels helemaal open. Twee of drie dagen lang kon ik bijna niet lopen.
Bij mijn eerdere aankomst in Emden had ik die avond meteen een brief aan mijn zwager Sevensma geschreven. Ik had hem laten weten waar ik was en gevraagd mijn kleren en linnengoed te sturen. Ik bezat niets anders dan wat ik aanhad.

Herberg rond 1750.
Lolke Hulshuis (in modern Nederlands):
Op 14 juli ontving ik 's avonds een pakje uit Emden met een adres in het handschrift van mijn zuster Anna. Ik twijfelde tussen hoop en vrees over wat voor nieuws erin zat. Helaas, er was een brief van Anna bij, zonder naam en zonder datum. Zij schreef dat het erg slecht ging. Een van de zoons van Pieter Wibrens was gegeseld, gebrandmerkt en voor zeven jaar uit het land verbannen. Lammert van Brantgum had dezelfde straf gekregen. Hoe het de anderen zou vergaan, moest de tijd leren. Volgens Anna waren degenen die gevlucht waren, nog gelukkig. Zij wist niet meer wat zij moest aanraden. Er kon niets worden toegestuurd. Zij raadde mij aan mijn geluk elders te zoeken, desnoods in Hamburg of op een andere veilige plaats. Voorlopig verwachtte zij ook geen brieven meer. Zij beval mij aan onder Gods bescherming.
Toen ik haar brief had gelezen en wel tienmaal opnieuw had gelezen, voelde ik tegelijk angst en woede. Ik was niet alleen bang voor mijzelf, maar ook voor de mensen die mij dierbaar waren. Ik dacht na met wat voor volk zij te maken hadden. Dan werd ik zo kwaad over de mishandeling die mij en die onschuldige mensen was aangedaan, dat mijn hoofd ervan draaide en ik nauwelijks wist wat ik deed. Ik dank God dat ik mijn verstand heb behouden. Ik stelde mij de gevolgen van de brief nog erger voor dan zij waren.
Toen ik het pakje nader bekeek, vond ik één hemd, twee paar manchetten en, in plaats van overhemden, alleen zakdoeken van mijn broer Sevensma. Dat stelde mij wat gerust. Soms dreef ik er de spot mee. Ik zei tegen mijzelf: zij hebben geen moed en denken dat ook mijn moed verdwenen is; daarom sturen zij mij zakdoeken om mijn tranen af te drogen. Duizend gedachten kwamen bij mij op. Die nacht kon ik niet slapen en de volgende dag bijna niet eten. De oude vrouw en haar kinderen vroegen wat mij scheelde en of ik slecht nieuws van huis had gekregen, omdat ik zo somber was. Ik antwoordde nee en las hun de brief voor. De inhoud maakte ook hen verdrietig.
Ik had al een brief aan mijn vader geschreven. Maar toen ik Anna's bericht had gelezen, scheurde ik die meteen aan stukken. Ik kon hier niet blijven. Als het mij in Hamburg of Altona niet beviel, wilde ik naar Frankrijk of Moskou trekken om mijn geluk te zoeken.
Het reisverslag gaat verder in Duitse herbergen en eten (19-20 juli 1749).
Duitse herbergen en eten (19-20 juli 1749)
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.