Bergum 1781: het geld, het brood en de ontkenningen van Antje en Allert

Vier getuigenverklaringen en twee kinderverhoren bij het gerecht van Tietjerksteradeel, 25 en 27 juli 1781.

Op maandag 23 juli 1781 kwam Jochum Wijtses van zijn werk in het bos van de heer Haarsma terug naar zijn woning aan de Heidstreek onder Bergum. De achterdeur stond open. In de kamer vond hij zijn kabinet opengebroken, met zijn eigen bijl ervoor.

Hij miste geld, brood en een mes. Jochum verdacht twee kinderen uit de buurt, Antje en Allert Jans. Hun moeder Grytje Wessels gaf volgens Jochum later geld en het mes terug. Toen de kinderen afzonderlijk werden verhoord, ontkenden zij ieder dat zij iets hadden weggenomen.

Jochum Wijtses vindt zijn bijl voor het kabinet

Jochum was in zijn 31ste levensjaar. Hij verklaarde dat in de kamer een kabinet met zijn eigen bijl was opengebroken. Uit het kabinet ontbraken ongeveer twee carolusgulden en zeventien stuivers. Hij noemde een daalder, schellingen en dubbeltjes.

Verder miste hij een broodje dat vijf stuivers had gekost en een mes.

Hij wist niet wie het had gedaan. Toch had hij een "Quaade Suspitie" - een kwade verdenking - tegen de kinderen van Jan Hinnes en Grytje Wessels. Hij ging naar hun huis en vroeg de ouders ernaar.

Toen Jochum op dinsdagmorgen in het bos van de heer Haarsma werkte, kwam Grytje Wessels naar hem toe. Zij zei volgens hem dat zij het geld zou teruggeven. Jochum kreeg een daalder in muntgeld en verder kleingeld: samen twee carolusgulden en acht stuivers. Hij rekende dat nog negen stuivers ontbraken. Het mes kreeg hij terug; het brood liet hij bij haar.

Jochum vertelde ook dat zijn huis van binnen goed gesloten was geweest. Volgens hem was het de gewoonte om door een schuifbaar venster bij de kamer naar binnen te gaan en dat bij vertrek weer dicht te schuiven. Daardoor kon iemand binnenkomen zonder iets te breken.

Wat de buren over de teruggave hoorden

Jochum dacht dat Antje ongeveer veertien en Allert ongeveer twaalf jaar was. Hij sprak over vernielingen en streken die men hun in de omgeving toeschreef. Het was volgens hem een algemeen geloof dat hun ouders hen aanzetten.

Rommert Sijmens, naar eigen schatting in zijn drieënzestigste of vierenzestigste levensjaar, woonde eveneens aan de Heidstreek. Hij vertelde dat Jochum op dinsdagmorgen achter Rommerts huis was. Grytje Wessels kwam daar en zei volgens Rommert dat zij Jochum geld had teruggegeven, op negen stuivers na, dat haar dochter Antje en zoon Allert zouden hebben afgenomen. Onder het geld zat een daalder; de rest was kleingeld.

Rommert noemde de kinderen naar zijn weten ongeveer veertien en twaalf jaar oud. Hij vertelde dat men in de omgeving klaagde over hun vernielingen. Volgens Rommert bejegenden de ouders mensen die over de kinderen klaagden zeer slecht. De veronderstelling dat hun ouders hen aanzetten was volgens hem iets dat algemeen werd geloofd.

Sijmen Rommerts en Dieuwke Sjoerds

Sijmen Rommerts was een zoon van Rommert en woonde bij zijn vader. Hij was in zijn 32ste levensjaar. Hij hoorde Grytje Wessels bij het huis van zijn vader zeggen dat zij Jochum het geld op negen stuivers na had teruggegeven. Ook hij noemde een daalder en verder kleingeld.

Sijmen dacht dat Antje ongeveer veertien en Allert elf jaar oud was. Hij vertelde dat de kinderen door hun streken en vernielingen overlast veroorzaakten en dat men algemeen geloofde dat hun ouders hen aanspoorden.

Ook Sijmen verklaarde dat de ouders slecht reageerden wanneer iemand over de kinderen klaagde.

Dieuwke Sjoerds, de vrouw van Rommert, was in haar 72ste levensjaar. Zij vertelde dat Jochum bij haar thuis was en Grytje vrijwel meteen daarna kwam. Ook zij hoorde Grytje zeggen dat zij geld op negen stuivers na had teruggegeven, bestaande uit een daalder en kleingeld.

Dieuwke zei dat Antje en Allert wegens hun roversstreken en snoeperijen door mensen in de omgeving werden veracht. Volgens haar schatting was Antje in haar veertiende en Allert in zijn elfde levensjaar. Zij verklaarde dat zij en anderen door hun ouders tot ongebonden gedrag werden aangezet.

Antje Jans zegt dat zij thuis was

Op 27 juli werd Antje Jans, dochter van Jan Hinnes en Grytje Wessels, afzonderlijk gehoord. Zij gaf haar eigen leeftijd op als haar dertiende levensjaar.

Antje verklaarde dat zij de zaterdag, zondag en maandag daarvoor steeds thuis was geweest. Zij ontkende nadrukkelijk dat zij op maandag in het huis van Jochum Wijtses was geweest of daar het kabinet had opengebroken.

Zij zei geen kropbrood, geld of mes te hebben gestolen. Ook verklaarde zij niet te weten dat haar moeder geld aan Jochum had teruggegeven. Zij hield bij haar ontkenning vast en zette haar kruismerk onder haar verhoor.

Allert Jans ontkent de diefstal eveneens

Allert Jans, de broer van Antje, zei zijn leeftijd niet goed te weten. Hij werd met de verklaringen geconfronteerd. Hij verklaarde helemaal niets te weten van de beschuldiging tegen hem en zijn zuster.

Allert zei dat hij niet in Jochums huis was geweest en daar geen geld, brood of mes had weggenomen. Van het teruggeven van geld door zijn moeder wist hij naar eigen zeggen ook niets.

Hij vertelde dat hij en zijn zuster de voorafgaande zaterdag, zondag en maandag met hun vader waren geweest om te werken, vermoedelijk bij Oostermeer. Allert zette op 27 juli zijn kruismerk onder zijn verklaring.

Rommert Sijmens onder Bergum

Waarschijnlijk dezelfde persoon: In 1772 is Rommert in zijn 54ste levensjaar; in 1781 schat hij zich in zijn 63ste of 64ste. De leeftijd sluit aan. De woonstreek is verschillend weergegeven als Leedstreek en Heidstreek. In de eerste zaak is hij benadeelde, in de tweede getuige. De naam van zijn vrouw en een oorspronkelijke registratie zouden de koppeling verder kunnen bevestigen.

Bergum 1772: geld uit bedstede bij Rommert Sijmens | Geschiedenis

Stadsleven 1750.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.