Toen en Toen ..
Zoeken Het verhaal van Friesland

Bergum 1803 - Inbraken op de Bergumerdam en in de Buuren

Historische aangifte en getuigenverklaringen uit 1803, vastgelegd bij het gerecht van Tietjerksteradeel.

In de nacht van 8 op 9 mei 1803 werd bij weduwe Sibble Bander op de Bergumerdam ingebroken. Knecht Johannes Riemers hoorde de hond blaffen; dienstmeid Wytske Hendriks zag de open deur. Op dezelfde ochtend ontdekte boer Jan Klases in de Buuren van Bergum dat zijn achterdeuren openstonden.

Naaiwerk in een woning rond 1800.
Naaiwerk in een woning rond 1800.

Johannes Riemers

Johannes Riemers was 39 jaar en knecht bij de weduwe Sibble Bander op de Bergumerdam onder Bergum. In de nacht van 8 op 9 mei 1803 lag hij omstreeks twee uur in bed in de grote hal. Een kleine hond in huis begon te blaffen en maakte hem wakker. Vervolgens hoorde hij geritsel tegen een linnen zak die in de gang hing. Hij riep de dienstboden dat zij licht moesten maken, omdat er mensen in huis waren. Daarna stond hij op en maakte zelf licht.

De buitendeur van de kleine hal stond open. De avond tevoren was zij nog met twee grendels afgesloten. Boven de deur was een ruit uit een raam met vaste ruiten gebroken. Johannes vermoedde dat de bovenste grendel door het gat met de hand was weggetrokken. Volgens zijn verklaring was de onderste waarschijnlijk met een kromgebogen stok geopend. Die stok lag nu binnen, terwijl hij de avond tevoren niet in huis was geweest. Mogelijk was de stok afkomstig van een scheepshelling in de onmiddellijke nabijheid.

Johannes miste zijn halfversleten blauw borstje, een vest dat met blauwe was gevoerd. Het had blauwe knopen. Het was met hetzelfde versteld. Omdat de voorkant versleten en de lappen nog nieuw waren, verschilden de delen van kleur. Johannes kende de dader of daders niet. Na voorlezing zette hij zijn handtekening onder de verklaring, opgenomen op 9 mei 1803 in Bergum.

Wytske Hendriks

Wytske Hendriks was 25 jaar en dienstmeid bij dezelfde weduwe Sibble Bander. Zij sliep in de nacht van 8 op 9 mei 1803 met een andere dienstmeid in een kamer. Rond twee uur werd zij wakker gemaakt door Johannes Riemers, die in de grote hal sliep. Toen zij opstond, zag zij dat de buitendeur van de kleine hal openstond. Zij wist dat die de avond daarvoor met twee grendels, één boven en één onder, was afgesloten.

Volgens Wytske was uit het vaste raam boven de deur een ruit gebroken. De bovenste grendel kon door die opening met de hand worden bereikt. De onderste was waarschijnlijk met een kromme stok verschoven. Die stok lag 's morgens in de hal, maar was de avond tevoren niet daar aanwezig. Wytske vermoedde dat hij van de nabijgelegen helling kwam.

Wytske noemde de volgende verdwenen kledingstukken:

  • Een blauw bedrukt, halfversleten jak, gevoerd met blauw linnen en aan de binnenzijde versteld met roodbonte lappen.
  • Een blauw gevoerd voorschot.
  • Een donkerblauwe, groenig gestreepte rok.
  • Een bijna nieuw blauw everlasten voorschot van weduwe Sibble Bander.

Zij wist niets over de dader of daders. Na voorlezing sloot zij de verklaring op 9 mei 1803 in Bergum af met haar eigen .

Jan Klases

Jan Klases, 53 jaar, was boer in de Buuren te Bergum. Op de ochtend van 9 mei 1803 ontdekte hij bij het opstaan dat zijn beide achterdeuren openstonden. De deuren waren de avond tevoren met een grendel gesloten.

Jan dacht dat iemand gebruik had gemaakt van een ruit die al eerder kapot was. Door die opening kon een hand worden gestoken om een grendel te verwijderen. Hij miste een nieuwe zwarte linnen broek, met aan elk been vier zwarte knopen van been.

Hij wist niets over de dader en kon verder geen gegevens geven. Zijn verklaring werd hem voorgelezen en op 9 mei 1803 te Bergum door hem ondertekend. Dit was een andere inbraak dan die bij de weduwe Bander; de drie verklaringen staan onder één protocol, maar bewijzen geen gemeenschappelijke dader.

De verklaringen werden opgenomen bij het gerecht van Tietjerksteradeel. De genoemde personen ondertekenden of merkten hun eigen verhoor, zoals in de afzonderlijke tekst staat.

Kleding herstellen rond 1800.
Kleding herstellen rond 1800.

Wat is nog zichtbaar?

  • Bergumerdam en de Buuren zijn historische plaatsaanduidingen rond Bergum.
  • De verklaringen noemen geen tegenwoordig herkenbaar huisnummer of exacte woning.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Kaart van Bergum

Plaatsen in de omgeving

Dagelijks leven

Afbeeldingen

Een gerechtelijk verhoor rond 1810.
Een gerechtelijk verhoor rond 1810.
Seizoenarbeid rond 1800.
Seizoenarbeid rond 1800.
Naaiwerk in een gezin rond 1800.
Naaiwerk in een gezin rond 1800.
Dagelijks leven in Friesland rond 1800.
Dagelijks leven in Friesland rond 1800.
Wasdag rond 1800.
Wasdag rond 1800.

Verantwoording van de tekst

Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.

    Meer over het dagelijks leven

    Plaatsen in de omgeving in de 19de eeuw

    Bataafse en Franse tijd

    Bronnen

    Gerecht Tietjerksteradeel, informatieboek 5, EA-12-D01, scanbladen 221, 222, 223, 224. Datum: 9 mei 1803. Verklaringen van Johannes Riemers, Wytske Hendriks, Jan Klases.

    Verantwoording

    • Johannes en Wytske werkten in hetzelfde huishouden, maar bezaten verschillende verdwenen kledingstukken.
    • Jan Klases meldde een andere inbraak. De gedeelde protocoldatum bewijst niet dat één dader alle inbraken pleegde.
    • De handgeschreven scans zijn voor deze publicatie niet opnieuw gelezen.
    • Enkele historische woordlezingen blijven onzeker. Er zijn geen aanvullende voorwerpen, namen of gebeurtenissen als vaststaand ingevuld.

    Jans tijdsaanduiding bij het opstaan is gelezen als Een voor vijf Uur en niet nader ingevuld. Bij Johannes staat gemekte bij de blauwe knopen en is een deel van de oorspronkelijke uitroep verbeterd en onleesbaar. De everlasten voorschot is van weduwe Sibble Bander, de andere kleding noemt Wytske als eigen vermissing.