Suameer 1781: het verdwenen geld en de verklaring van Uilkjen Johannes

Een aangifte en getuigenverklaringen, afgelegd bij het gerecht van Tietjerksteradeel in 1781.

In juni 1781 verdween er geld uit twee kistjes in het kabinet van de Suameerder schoenmaker Sjoerd Harmens en zijn vrouw Trijntie Lammerts. Toen Trijntie van de kerk terugkwam, lag er een stukje brood en een gebroken pijp op de vloer. Een ruit naast de raamklink was kapot.

Later vertelde koopman Lammert Rinses dat de jonge Uilkjen Johannes hem de diefstal had bekend. Uilkjen, ongeveer zestien jaar oud, sprak dat in haar eigen verhoor tegen. Ook drie vrouwen die haar winkelwaren op krediet hadden verkocht, werden ondervraagd.

Sjoerd Harmens vertrekt naar Oostermeer

Sjoerd Harmens, meesterschoenmaker en in zijn dertigste levensjaar, verklaarde op 19 juni dat zijn vrouw de voorafgaande zondag tussen twaalf en één uur naar de kerk in Bergum was gegaan. Hijzelf vertrok tussen één en twee uur naar Oostermeer. Niemand bleef thuis. Hij grendelde de deuren en deed ze op slot. De buitenluiken stonden open, de glazen vensters waren dicht.

Bij thuiskomst wees Trijntie hem op een uitgebroken ruit in het venster aan de gevel. Ze misten twintig carolusgulden uit het ene kistje en vijfentwintig uit het andere. In het tweede kistje was zeventig carolusgulden en acht stuivers blijven liggen, in het eerste ruim één carolusgulden.

Het verdwenen geld had onder meer bestaan uit een gouden dukaat, daalders, goudguldens, carolusguldens en seshalfstukken. Sjoerd kon niet opgeven hoeveel munten van elke soort er waren. Het kabinet was niet opengebroken: het kon zonder sleutel open- en dichtgeschoven worden.

Sjoerd dacht dat iemand zijn hand door het kapotte glas had gestoken, de raamklink had opgelicht en door het raam naar binnen en naar buiten was gegaan. Hij had niemand op die manier binnen zien komen. Wie het geld had genomen, wist hij niet.

Trijntie Lammerts vindt brood en pijp

Trijntie, in haar achtentwintigste levensjaar, was vóór één uur naar de kerk in Bergum gegaan. Na vijf uur kwam zij terug. Op de vloer van de kamer lag een stukje brood en een pijp die in stukken was gevallen. Beide voorwerpen hadden eerder in het venster gelegen.

De ruit was uitgebroken naast de klink. Zij keek in de twee geldkistjes in het kabinet en ontdekte dat twintig en vijfentwintig carolusgulden ontbraken. In het eerste kistje bleef ruim één carolusgulden over; in het tweede zeventig carolusgulden en acht stuivers.

Ook zij kon de afzonderlijke munten niet precies tellen. Het kabinet was dicht zoals gewoonlijk, zonder sporen van braak. De rest van het huis trof zij afgesloten aan. Zij dacht eveneens dat iemand via het raam was binnengekomen, maar had die persoon niet gezien.

Trijntie noemde de gouden dukaat, daalders, goudgulden, carolusgulden, sestehalven en andere soorten, maar kon de aantallen niet opgeven. Ook zij verklaarde dat het kabinet zonder sleutel open- en dichtgeschoven kon worden. Zij ondertekende op 19 juni als Trijtte Lammerts.

Lammert Rinses vertelt over een gesprek

Op 29 juni verklaarde koopman Lammert Rinses, ongeveer 57 jaar oud, dat Uilkjen Johannes, de dochter van Johannes Douwes uit Suameer, op de avond van 19 juni met hem naar huis was gegaan. Lammert was de schoonvader van Sjoerd Harmens.

In zijn huis vroeg hij Uilkjen naar het geld uit Sjoerds kabinet. Aanleiding was volgens hem dat zij kort na de vermissing schulden voor winkelwaren bij Sijmke Uitses en anderen had betaald. Uilkjen zou de diefstal eerst hebben ontkend, maar volgens Lammert na herhaald aandringen hebben bekend. Hij verklaarde dat zij had gezegd dat zij een deel van het geld dringend nodig had en het die week of de volgende week zou teruggeven.

Volgens Lammert was Uilkjen de volgende ochtend vroeg met een wagen vertrokken en nog niet teruggekomen. Hij had ook geen geld teruggekregen. Hij had de diefstal zelf niet gezien en vertelde wat Uilkjen volgens hem in het gesprek had gezegd.

Drie vrouwen over betalingen in winkels

Sara van der Heijde, vrouw van Walter Douwes, woonde bij Bergumerdam en was in haar veertigste levensjaar. Zij vertelde dat Uilkjen van tijd tot tijd goederen op krediet bij haar haalde. Op de avond van 17 juni kwam Uilkjen de rekening voldoen. Sara noemde als betaling ongeveer zes carolusgulden in muntgeld, maar de precieze som is niet duidelijk. Van het uitstaande bedrag wist zij niet zeker of het om twee stuivers of negen penningen meer ging.

Sijmke Uitses, ongeveer 36 jaar oud, hield een winkel aan de Dam in Bergum. De kinderen van Johannes Douwes namen bij haar wel vaker goederen mee om later te betalen. Op de avond van 17 juni kocht Uilkjen opnieuw waren en betaalde daarbij de nieuwe en de oude rekening. Sijmke noemde ongeveer negentien carolusgulden, betaald met een gouden dukaat en muntgeld. De precieze aantallen zijn niet zeker.

Joukjen Rinses, weduwe van Hindrik Sijtses, woonde eveneens aan de Dam in Bergum. Uilkjen betaalde haar op de ochtend van 18 juni acht carolusgulden, zes stuivers en enkele penningen voor eerder gekochte waren. Zij betaalde acht carolusgulden in muntgeld en de rest in kleingeld.

Joukjen was volgens de bron in haar vijfenvijftigste levensjaar.

Daarna legde Uilkjen een gouden munt op tafel en vroeg:

Wat Stuk geld is dat

Joukjen antwoordde: "Een Ducaat". Op verzoek wisselde zij die in voor een daalder of veertien dubbeltjes.

Uilkjen Johannes spreekt de beschuldiging tegen

Uilkjen werd vastgehouden en ondervraagd. Zij zei dat zij op de zondag van de Oostermeerster markt een klein kind van Sjoerd Harmens bij zich thuis had gehad. Zij had bij Goen Willems twee batisjes gehaald. Daarbij kwam zij langs Sjoerds huis.

Zij ontkende een ruit te hebben uitgebroken, het huis te zijn binnengegaan of geld uit het kabinet te hebben gestolen. Wel was zij in Sjoerds tuin geweest om te kijken of het kind haar achterna was gelopen. Toen zij terugkwam, vond zij het kind bij het huis van haar vader.

Over het geld in de winkels vertelde Uilkjen dat haar ouders op krediet waren blijven kopen en de waren thuis hadden verbruikt. Haar moeder had haar een gouden dukaat en zes carolusgulden gegeven om Sijmke Uitses en Sara van der Heijde te betalen. Voor Joukjen Rinses had haar moeder opnieuw muntgeld en kleingeld meegegeven. Uilkjen wist de precieze bedragen niet en kon niet met zekerheid zeggen of zij bij Joukjen een daalder had laten wisselen.

Over Lammert Rinses zei zij dat hij haar op 20 juni bij Sjoerds huis zwaar van de diefstal had beschuldigd. Zij verklaarde dat zij dit toen ten sterkste had ontkend. Ook bij haar verhoor bleef zij bij die ontkenning. Zij verklaarde zich niet schuldig te hebben gemaakt aan de diefstal en er nooit het voornemen toe te hebben gehad.

Om verdere beschuldigingen niet aan te hoeven horen, was zij naar haar vader in Amsterdam vertrokken. Met hem was zij de avond vóór haar verhoor teruggekomen naar Suameer. Haar verklaring is op 11 juli 1781 gedateerd.

Het Hof bepaalt wat er moet gebeuren

Het Hof nam op 12 juli 1781 een besluit over de beschuldigingen tegen Uilkjen. Het wees op de vermoedens en op de bekentenis die zij volgens Lammert Rinses buiten het gerecht zou hebben afgelegd. Het vond dat verder bewijs ontbrak om haar als dader aan te merken. Het Hof hield ook rekening met haar leeftijd van ongeveer zestien jaar en noemde haar ouders "gequalificeerde Ouderen", zonder die aanduiding verder uit te leggen.

Het gerecht van Tietjerksteradeel kreeg opdracht Uilkjen tegenover Lammert Rinses te stellen. Als zij bij die confrontatie bekende, moest zij door gerechtsdienaren naar het Blokhuis worden overgebracht. Als zij bij haar ontkenning bleef, moest zij uit hechtenis worden ontslagen. In beide gevallen moest het gerecht het Hof berichten. Het Hof bepaalde dat deze beslissing alleen voor dit geval gold.

Het uittreksel moest met een gesloten brief naar het gerecht worden gestuurd. De overeenstemming met het resolutieboek werd op 12 juli bekrachtigd, op bevel van het Hof ondertekend door F. G. Ferwerda met een haal.

Lammert situeerde hun gesprek op 19 juni, Uilkjen op 20 juni. Volgens Lammert bekende zij; volgens Uilkjen ontkende zij juist.

Uilkjen Johannes: verdachte en later benadeelde?

Mogelijk dezelfde persoon: In 1781 is Uilkjen ongeveer zestien en dochter van Johannes Douwes uit Suameer. In het onderzoek van 1787 is een Uilkjen Johannes in haar 23ste levensjaar vrouw van schipper Sjoerd Douwes in Bergum; Albert Johannes wordt haar broer genoemd. Naam en leeftijd zijn verenigbaar, maar de overgang naar dit huwelijk is hier niet met een huwelijksakte bevestigd. De vrouw van 1781 ontkent de beschuldiging.

Bergum 1787: Een tas met sieraden uit een schuit in Amsterdam

Sluis 1790.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.