De onderhandelingen in Aduard

In de laatste dagen van november 1513 ontmoetten de bestuurders van Friesland de vertegenwoordigers van graaf Edzard in het klooster van Aduard. Edzard kwam niet persoonlijk, maar zond zijn raadslieden.

Er werd geen overeenstemming bereikt. De beide partijen gingen als vijanden uiteen. De raadslieden van Edzard zeiden dat hun heer zich niet langer dan twaalf nachten rustig wilde houden.

Kort tevoren waren mannen uit dienst van de koning van Engeland teruggekeerd. De Saksische leiders wilden geen langere wapenstilstand sluiten. Zij vreesden dat Edzard met een leger West-Friesland zou binnenkomen en dat een deel van de Friezen zich bij hem zou aansluiten om de Saksers te verdrijven.

De Saksische bestuurders wisten dat Edzard in Friesland veel geheime vrienden en aanhangers had, vooral onder de Vetkopers, zowel bij de edelen als bij de boeren. Die steun hield mede verband met de Friese edelen die de Saksers in 1512 in Leeuwarden omwille van de graaf hadden terechtgesteld. De Saksische heren deden alsof zij van deze sympathieën niets merkten, omdat zij als verstandige bestuurders meer onrust en opstand in het land wilden voorkomen. Daarom traden zij er niet tegen op.

Van wapenstilstand naar open oorlog

De bestuurders van Friesland wilden om deze redenen de wapenstilstand niet verlengen. Op 16 januari 1514 liep de overeenkomst af en brak er openlijk oorlog uit tussen hertog Georg van Saksen en zijn bondgenoten aan de ene kant en graaf Edzard met de stad Groningen aan de andere kant.

Overal werden kastelen, steden, versterkte huizen en verdedigingswerken in staat van verdediging gebracht. De partijen voerden oorlog over land en over water.

Op 15 november 1513 begon het te vriezen. De vorst hield ononderbroken aan tot het begin van februari 1514. Omdat Georg door onderhandelingen zijn rechten niet kon verkrijgen en de wapenstilstand niet wilde verlengen, huurde hij vijfduizend knechten.

Deze trokken via het Sticht en de Zevenwouden over het ijs naar het gebied van Emden. Ze kwamen eerst in Reiderland, zodra de wapenstilstand verstreken was. Ze plunderden, staken huizen en gebouwen in brand en doodden veel mensen. Daarna trokken ze verder naar Emderland, waar zij zich aansloten bij hertog Hendrik van Brunswijk. Dit leger kreeg later de naam Zwarte Hoop.

De versterkingen rond Groningen

Omstreeks het midden van de vastentijd, begin april 1514, kwam Georg zelf vanuit Meissen naar het leger bij Groningen. Hij verbleef in Aduard, waar ook Friese krijgslieden gelegerd waren.

De hertog bezette en versterkte het klooster van Essen. Ook hield hij met zijn troepen de Weerdenbras aan de Drentse zijde en een huis bij Winsum aan het Groningerdiep bezet, om Groningen van voorraden af te sluiten. De Groningers vreesden dat zij geen voedsel meer zouden binnenkrijgen.

Voor de zeesluis aan de Eems liet hij bovendien een hulk met tien of twaalf Rijnschepen, krijgslieden en geschut leggen. Via de zee mochten de graaf en de Groningers volgens zijn plan evenmin voorraden krijgen.

Edzard en de Groningers versterkten op hun beurt Appingedam en legden daar soldaten. Ook maakten zij van de kerk bij Hogerkerk een sterk verdedigingspunt, met wallen en grachten. Vanuit die plek brachten zij de Saksische troepen schade toe.

Rond het kerkelijke feest van Maria-Boodschap liet Georg duizend soldaten het klooster van Wittewierum bezetten. Deze troepen namen vervolgens het blokhuis bij Delfzijl in, dat Edzard had ingenomen en was begonnen te bouwen. Zij bezetten het met hun eigen soldaten.

De Friezen worden naar Kollum geroepen

Op 1 april kwam Georg naar Leeuwarden. Hij liet de geestelijken en edelen oproepen om op 7 april bijeen te komen. Toen zij verschenen, werd de landdag uitgesteld tot donderdag 20 april, de donderdag na Pasen.

Intussen was Edzard over de Eems gekomen. Hij had de Saksische soldaten uit Wittewierum verdreven en gedood en het blokhuis van Delfzijl met geweld heroverd. Veel verdedigers werden gedood en veel anderen gevangengenomen. Onder de gevangenen waren drie hoofdlieden, onder wie Hieronymus Mas en Claes van Olms.

Toen de Saksische soldaten in Essen dit hoorden, verlieten zij uit vrees voor Edzard het klooster en trokken naar Weerdenbras en Aduard. Georg stuurde daarop brieven door heel Friesland met het bevel dat telkens de tweede man naar Kollum moest komen. Hij vreesde dat Edzard met de Groningers Aduard of een ander legerkamp zou aanvallen.

De opgeroepen Friezen verbleven ongeveer een week bij Kollum. Op Goede Vrijdag, 14 april, kregen zij toestemming om naar huis terug te keren. Georg had betrouwbaar nieuws gekregen dat Edzard alweer over de Eems naar zijn eigen land was gegaan.

Op maandag 10 april, de maandag na Palmzondag, waren ook de raadslieden van de bisschop van Utrecht, vertegenwoordigers van de steden in het Oversticht en Nedersticht en raadslieden van Groningen bij Georg in Leeuwarden gekomen. Zij wilden vrede sluiten tussen de hertog en Groningen. Er werd niets overeengekomen.