Merck Syrcksen behoorde tot de vooraanstaande families van de Friese Wouden. Zijn naam wordt in de bronnen op verschillende manieren geschreven, onder meer als Marc Sicz, Marck Syeckz, Marck Siex/Sicconis en Myrck Syrckz. Hij wordt meestal rond 1475 geboren geplaatst, maar een exacte geboortedatum is niet bekend.

Hij was waarschijnlijk een zoon van Syrck Mercks, die in de jaren 1490 tot de leiders van de Woudfriezen behoorde. Een bron waarin Merck letterlijk als zoon van deze Syrck wordt genoemd is echter niet gevonden. Historicus Paul Noomen beschouwde deze afstamming wel als waarschijnlijk.

Merck en zijn familie in 1505

In 1505 wordt Merck samen met zijn broers en zusters genoemd onder de edelen van de Wouden tijdens het Saksische bestuur van Friesland. Dat laat zien dat de familie tot de regionale bovenlaag behoorde. Uit deze vermelding kan niet zonder meer worden afgeleid dat Merck persoonlijk een overtuigde aanhanger van de hertog van Saksen was. In 1514 stond hij duidelijk aan de kant van Gelre.

Merck had dus broers en zusters, maar hun namen zijn niet met zekerheid bekend. In de Saksische bron wordt hij aangeduid als Marck Sickesz. Sickesz is hier een patroniem en betekent zoon van Sicke. Uit deze vermelding kan daarom niet worden afgeleid dat Merck een broer Sicke had.

De schrijfwijze van Mercks naam verschilt per bron. In de familieaantekeningen van Menne Broersma komen vormen voor die wijzen op Sicke als patroniem, terwijl Worp van Thabor de naam als Myrck Syrckz schreef. Daardoor is voorzichtigheid nodig bij het verbinden van personen uitsluitend op grond van de schrijfwijze van hun naam.

Grietman voor Gelre

In 1514 en 1515 trad Merck op als Gelders grietman in Schoterland en Stellingwerf. In deze oorlogsjaren was een grietman niet alleen bestuurder. De strijdende landsheren konden ieder hun eigen grietman erkennen. Bestuur en militaire macht liepen daardoor sterk in elkaar over.

December 1514: Oldeklooster

Worp van Thabor noemt Myrck Syrckz in december 1514 bij Oldeklooster, niet ver van Bolsward. Merck trok met een strijdmacht uit de Zevenwouden naar het klooster, waar de Zwarte Hoop lag. De huurlingen wilden door achterstallige soldij niet vechten en trokken weg. Het is daarom te sterk om te schrijven dat Merck hen in een veldslag verdreef. Zijn nadering maakte wel deel uit van de militaire druk waardoor zij vertrokken.

Lees bij Worp van Thabor hoe Myrck Syrckz naar Oldeklooster trekt.

28 januari 1515: de aanval op Uniahuis

Mercks duidelijkste militaire optreden vond plaats bij Wirdum. Ongeveer vierhonderd Geldersgezinde Friezen uit Rauwerderhem, Utingeradeel en Idaarderadeel bevonden zich bij Barrahuis. Onder hun leiders waren Jancko Douwama, Sicke Douwes Galama en Juw Juwsma. Vanuit Leeuwarden trok volgens Worp een veel grotere strijdmacht van ongeveer vijftienhonderd burgers en knechten uit.

De Geldersgezinde Friezen weken terug richting Wirdum. Velen zochten bescherming in Uniahuis. De Leeuwarders staken delen van het complex in brand, drongen tot de kelder door en doodden volgens Worp 54 verdedigers. De mannen in de hogere en gewelfde delen van het stenen huis bleven weerstand bieden.

Tijdens het gevecht naderde Merck Syrcksen met de Woudlieden. Worp vertelt niet hoeveel mannen hij bij zich had. De Leeuwarders wachtten hun komst niet af en trokken terug naar hun stad. Daardoor konden de overgebleven verdedigers van Uniahuis ontkomen.

Lees het volledige verhaal over Barrahuis, Uniahuis, Juw Juwsma en de wraakacties van 28 januari 1515.

Hilcke bleef als weduwe achter

Merck was vóór 1524 overleden. Hilcke leefde toen nog. In een consentregister wordt zij genoemd als de nagelaten weduwe van Marck Sycx. Zij gaf consent voor vijf pondemaat land dat nog in de Gelderse tijd was gekocht van Haettye en Wlck Jouckes voor 40-21-0 florenen. Deze vermelding laat zien dat Hilcke na Mercks dood nog betrokken was bij het familiebezit.

Het eerder gebruikte geboortejaar ±1480 voor Hilcke is niet betrouwbaar vastgesteld. Daarom staat op deze pagina voortaan alleen dat haar geboortejaar onbekend is en dat zij na 1524 nog leefde.

De dochters van Merck en Hilcke

Sybrich Marcks trouwde met Lou van Cappenburg uit Warns. Genealogisch onderzoek neemt daarnaast een tweede dochter aan, van wie de voornaam niet bekend is. Zij wordt waarschijnlijk verbonden met Eise Jan Willems van Terwisga. Deze tweede relatie is opgebouwd uit familieverbanden, bezit en naamgeving en moet daarom als waarschijnlijk worden weergegeven.

Opvallend is dat de naam Hylck of Hilcke in de volgende generatie terugkeert. Dat wordt in het Genealogysk Jierboek gebruikt als aanwijzing dat Hilcke inderdaad de moeder van Mercks kinderen was.

Rotsterhaule en het familiebezit

Merck en zijn familie waren nauw verbonden met Rotsterhaule. Later familiebezit laat zien dat daar belangrijke boerderijen, bosgrond en veenland in handen van verwanten lagen. Noomen vermoedde dat een deel van dit bezit bij stemmende sate nr. 26 gezocht moet worden. Een specifieke stins van Merck is echter niet met zekerheid aan te wijzen.

Het proces van 1545

In 1545 procedeerden Sicke Hious, Hlou Syrcks, Merck Merckx en anderen tegen de ouders van Menne Broersma. Hein Walsweer concludeert uit dit proces en uit de familieaantekeningen van Broersma dat deze personen waarschijnlijk tot de verwantschapskring van Merck behoorden. De precieze onderlinge familierelaties kunnen echter niet met zekerheid worden gereconstrueerd.

De vermelding van Sicke Hious in dit proces bewijst daarom niet dat Merck een broer Sicke had. Walsweer verwijst voor het proces naar het archief van het Hof van Friesland, YY3, fol. 406.

Was Merck een zoon van Syrck Mercks?

Merck Syrcksen wordt in de bekende bronnen niet uitdrukkelijk aangeduid als zoon van Syrck Mercks. Historicus Paul Noomen beschouwde deze afstamming echter als waarschijnlijk. Daarvoor zijn verschillende aanwijzingen.

• Naamgeving. In de overgeleverde bronnen komen vormen voor als Myrck Syrckz en Marck Syeckz. De naamgeving kan op een vader Syrck wijzen, maar de spelling van het patroniem is niet volledig stabiel.
• De Wouden. Zowel Syrck Mercks als Merck behoorden tot de kring van invloedrijke Woudlieden.
• Politieke en militaire positie. Syrck Mercks trad in de jaren 1490 als leider van Woudfriezen op; Merck vervulde ongeveer twintig jaar later in hetzelfde gebied een vergelijkbare leidende rol.
• Familiebezit. Het bezit rond Rotsterhaule kan bij dezelfde familiekring hebben gehoord, maar de vererving is niet volledig te reconstrueren.

De vader-zoonrelatie blijft daarom waarschijnlijk, niet bewezen.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.