Sneek in 1813: de weekmarkt, de schutterij en de Kozakken
Op dinsdag 16 november 1813 was het weekmarkt in Sneek. Normaal kwamen mensen naar de stad om goederen te kopen, te verkopen en bekenden te ontmoeten. Nu heerste er onrust. Franse ambtenaren en gendarmes waren de dagen ervoor vertrokken. De legers die tegen Napoleon vochten, kwamen steeds dichterbij. Niemand wist hoe de komende nacht zou verlopen.
De gebeurtenis is beschreven in de Sneker stadskroniek over 1804-1825, uitgegeven in 1826. Die vertelt wat het stadsbestuur deed, wie de gewapende burgers aanvoerde en hoe de stad een maand later feestvierde. De kroniekschrijver spreekt namens de ordebewakende burgerij; hij geeft geen afzonderlijke gesprekken van marktbezoekers weer.
14 november: de belastingkantoren vertrekken
Op 14 november verlieten de kantoren die de rijksinkomsten beheerden Sneek en gingen naar Leeuwarden. Dat gebeurde, aldus de kroniek, vanwege de Franse nederlagen en de naderende geallieerde legers. Belastingambtenaren waren tijdens de Franse overheersing voor veel inwoners herkenbare vertegenwoordigers van het bestuur. De kroniek vermeldt niet hoe hun reis verliep of wie hen uitzwaaide.
De volgende dag, 15 november, vertrokken ook de gendarmes die in Sneek en de omgeving waren gestationeerd. Gendarmes waren gewapende politieagenten in Franse dienst. Het vertrek van de politie maakte de vraag dringend wie de straten en huizen zou beschermen.
Een nieuwe schutterij met oude wapens
De onderprefect van het arrondissement Sneek, Van Welderen Rengers, besloot op verzoek van vooraanstaande inwoners een nieuwe schutterij op te richten. Een schutterij was een gewapende burgerwacht. De wapens van een onlangs ontbonden burgerkorps waren nog in de stad. Die konden opnieuw worden gebruikt, naast de Nationale Garde, die op 16 september was georganiseerd.
De nieuwe bewaking had dus niet alleen manschappen nodig, maar moest ook in korte tijd worden georganiseerd. Wie had het bevel, waar zouden de wachten staan en wie mocht worden aangehouden? De kroniek geeft geen rooster of namen van gewone schutters, maar noemt wel de man die het bevel kreeg.
16 november: onrust tijdens de weekmarkt
De onrust was op 15 november begonnen. Op de marktdag van 16 november nam zij verder toe. Volgens de kroniek vreesden de nog aanwezige ambtenaren en rijke inwoners vooral wat er die nacht kon gebeuren. De tekst zegt:
"Den 16 November, zijnde de gewone weekmarkt, namen de tumulteuze bewegingen, welke den vorigen dag begonnen waren, meer en meer toe."
De kroniek noemt hier geen geplunderde winkels, gewonden of omgekomen mensen. Ook vermeldt zij geen kreten of eisen van de mensen die zich verzamelden. Het woord "tumulteus" betekent dat de situatie rumoerig en onrustig was. Meer kunnen we uit deze passage niet afleiden over wat de afzonderlijke marktbezoekers deden.
Scheepvaart rond 1900.
De onderprefect wees Godert Feenstra aan als kapitein-commandant van de nieuwe schutterij. Feenstra had eerder aan het hoofd gestaan van de inmiddels ontbonden gewapende burgerwacht. Het benoemingsbesluit is in de kroniek opgenomen. Feenstra moest de wacht zo organiseren dat personen en bezittingen werden beschermd:
"Tot Kapitein Kommandant van de hierboven gemelde Schutterij bij dezen te benoemen, den Heer Godert Feenstra"
Het besluit droeg hem op alles te doen wat nodig was om de rust onder de inwoners te bewaren. Het was ondertekend door onderprefect Van Welderen Rengers. Voor de stad waren de oude wapens daarmee weer in handen van gewapende inwoners gekomen, nu onder een nieuw bevel.
Wachten op straat en een waarschuwing aan inwoners
Na de benoeming werden wachtposten ingericht en patrouilles door de stad gestuurd. Er kwam ook een dagorder voor de inwoners: men moest de rust bewaren en wie de orde verstoorde, werd met maatregelen bedreigd. De kroniek beschrijft het resultaat als volgt:
"de vereischte posten uitgezet, en onderscheidene patrouilles afgezonden"
Volgens de schrijver werden mensen en hun bezittingen gespaard en bleef de veiligheid bewaard. Hij schrijft dit toe aan de schutterij én aan de houding van veel inwoners. Hij beschrijft echter geen afzonderlijke confrontatie waarin de schutters moesten ingrijpen. Het blijft dus onbekend hoeveel wachtposten er waren, hoe laat de patrouilles liepen en of iemand werd gearresteerd.
Ook elders in Friesland heerste in die dagen onrust. In Harlingen probeerden Franse ambtenaren en militairen via de haven weg te komen. In Stavoren waren Franse vluchtelingen afhankelijk van schippers en van een griffier die Frans sprak. Die gebeurtenissen zijn uitvoeriger beschreven dan de Sneker onrust.
Een kort bezoek van Kozakken
De stadskroniek vermeldt dat rond deze tijd enkele Kozakken naar Sneek kwamen. Kozakken waren Russische ruiters die deel uitmaakten van de geallieerde legers tegen Napoleon. Ze bleven niet lang:
"Omstreeks dezen tijd, kwamen er te Sneek eenige Kozakken, die echter korten tijd daarna weder vertrokken."
Een precieze aankomstdag ontbreekt. De kroniek zegt niets over het aantal paarden, de slaapplaatsen, de maaltijden of gesprekken met inwoners. Zulke bijzonderheden mogen niet uit de uitvoeriger verhalen over Kozakken in andere Friese steden naar Sneek worden overgeplaatst. In Leeuwarden en Stavoren zijn er wel afzonderlijke berichten over hun ontvangst en gedrag.
Handel rond 1900.
16 december: licht in de huizen
Precies een maand na de onrustige weekmarkt werd in Sneek feestgevierd. Op 16 december vierde men het einde van het Franse bestuur en de komst van Willem Frederik, prins van Oranje-Nassau, als soeverein vorst. De kroniek noemt die dag uitdrukkelijk een feestdag voor Sneek.
Het stadhuis, andere openbare gebouwen en huizen van inwoners werden die avond verlicht. Dat heette illumineren: bij gebrek aan elektrische straatverlichting gebeurde dit met lampen of kaarsen. De kroniek schreef:
"Des avonds werd het stadhuis en andere publieke gebouwen, benevens de huizen der ingezetenen geïllumineerd"
De schrijver vond de feestvreugde groot en zag daarin steun voor de verandering van het bestuur. Niet bekend is of alle inwoners zo dachten. Dezelfde kroniek beschreef een maand eerder vooral de zorgen van ambtenaren en rijke burgers over de veiligheid.
De jaren erna: feest op het water, school en rechtbank
Het nieuwe bestuur was in de stad niet alleen aan de feestverlichting te merken. De kroniek vertelt dat het admiraalzeilen met jachtschepen weer in gebruik kwam. Daarbij voeren de boten in een georganiseerde groep onder leiding van een admiraal. Soms gebeurde dat op 24 augustus, de verjaardag van koning Willem I. Later hield dit gebruik opnieuw op.
In 1811 was onder het Franse bestuur een rechtbank van eerste aanleg in Sneek gevestigd. Aanvankelijk vergaderde zij in het oostelijke koor van de Grote Kerk, daarna in het stadhuis. In 1819 kreeg zij een afzonderlijk gebouw aan de noordkant van de Marktstraat. De instelling bleef dus na de machtswisseling bestaan.
In 1815 kwamen er een nieuwe burgerschool bij de Broerekerk en een armenschool aan de Koemarkt. De twee scholen werden op 3 november van dat jaar plechtig ingewijd in de Grote Kerk. Daarmee sluit de kroniek na de onrust van november 1813 weer aan bij het gewone stadsleven: rechtspraak, onderwijs en werk rond de Sneker markt.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.