Toen en Toen ..
Zoeken Het verhaal van Friesland

Oostermeer 1808 - Verdwenen jenever bij Gabe Jans

Vijf getuigen vertellen over de drankbak, een emmer en de verdenking tegen Tieke Taekes.

Bedstede rond 1800.
Bedstede rond 1800.

Jeltje Oedses

Jeltje Oedses, vrouw van Hendrik Taekes in de buurt van Oostermeer, is in haar 38ste levensjaar. Na oproeping, beëdiging en verhoor verklaart zij dat zij op een vroege ochtend in de week vóór de Oostermeerder markt in oktober 1808, ongeveer toen het licht werd, een vrouw bij de achterzijde van het huis van Gabe Jans zag.

Zij kent de precieze dag niet. De vrouw was Tieke Taekes, weduwe van Hart van der Meer, die eveneens in de buurt van Oostermeer woont. Jeltje weet niet wat de vrouw daar wilde doen. Zij vond het vreemd dat deze zo vroeg achter het huis van Gabe Jans was. Zij weet verder niets.

Na voorlezing tekent zij op 20 oktober 1808 in Bergum: Jeltje Oedses.

Seizoenarbeid rond 1800.
Seizoenarbeid rond 1800.

Teye Gooytzes

Teye Gooytzes, arbeider bij Hendrik Taekes in Oostermeer, is in zijn 33ste levensjaar. Na oproeping, beëdiging en verhoor verklaart hij dat hij op een ochtend, toen het begon te lichten, Tieke Taekes, weduwe van Hart van der Meer, bij de achterzijde van het huis van jeneverstoker Gabe Jans in de buurt van Oostermeer zag.

Hij kan de precieze dag niet aangeven. Hij weet verder niets. Na voorlezing zet Teye op 20 oktober 1808 in Bergum zijn handmerk, in aanwezigheid van G.J. Steenstra, gemachtigde klerk.

Pytter Eelkes

Pytter Eelkes, jeneverstokersknecht bij Gabe Jans in de buurt van Oostermeer, is in zijn 26ste levensjaar. Na oproeping, beëdiging en verhoor verklaart hij dat zijn baas hem op 1 oktober 's avonds vroeg of hij zonder toestemming drank uit het vat had genomen, omdat er drank ontbrak.

Pytter ontkende dat en zei dat hij dat nooit had gedaan of zou doen. Zijn baas zei dat hij hem bij een nieuwe vermissing als de dader zou beschouwen. Pytter vond dit zeer onaangenaam en wilde zelf onderzoeken wie de drank wegnam, om zijn naam te zuiveren. Hij nam maatregelen en zag op 7 oktober 's morgens Tieke Taekes, weduwe van Hart van der Meer, achter het huis van zijn baas.

Zij had een emmer bij zich. Er was een gat in de muur van het stookhuis en een emmer was al met drank uit het vat gevuld. Tieke ging naar haar woning. Pytter ging naar zijn baas en diens vrouw, die nog in bed lagen. Hij wachtte tot zij opstonden en vertelde hun wat hij die ochtend had ontdekt.

Kort daarna kwam Tieke bij het huis van zijn baas. Zij vertrok weer. Later die ochtend kwam de dorprechter van Oostermeer binnen. Pytter vertelde hem over het voorval bij het drankvat achter het huis. Men wilde Tieke laten komen; eerst werd de dochter van de baas gestuurd, maar Tieke bleef weg.

Pytter ging daarna zelf naar haar huis en zij kwam meteen mee. In aanwezigheid van Pytter, zijn baas, diens vrouw en dorprechter Tjalling Willems zei Tieke dat zij driemaal zonder te vragen drank uit het vat had gehaald. Pytter ging weer naar de jeneverstokerij.

Er was sprake van een sleutel. Gabe zou de knecht bij een nieuwe vermissing verdenken. De aanwezigen bleven in de kamer zitten. Pytter weet niet of zij nog meer over het voorval bespraken. Hij weet verder niets. Na voorlezing tekent hij op 20 oktober 1808 in Bergum: Pytter Eelkes.

Gabe Jans

Gabe Jans, jeneverstoker in de buurt van Oostermeer, is in zijn 40ste levensjaar. Na oproeping, beëdiging en verhoor verklaart hij dat hij enige tijd eerder met zijn knecht Pytter Eelkes had gesproken over drank die uit zijn drankbak was verdwenen. Op de ochtend van 7 oktober kwam zijn knecht vertellen wat hij achter het huis had gezien: Tieke Taekes, weduwe van Hart van der Meer, bij de drankbak met een emmer.

De knecht ging weer aan het werk. Later die ochtend kwam dorprechter Tjalling Willems. Gabe vertelde hem over het voorval achter zijn huis en over wat hij daarover eerder had gehoord. Men liet Tieke verzoeken om te komen. De emmer werd weer in de drankbak leeggegoten.

Men besloot Tieke naar het huis van Gabe te laten komen om het die ochtend waargenomen voorval te onderzoeken. Zijn dochter werd naar haar gestuurd, maar Tieke kwam niet. Vervolgens ging Pytter Eelkes opnieuw naar haar woning; daarop kwam zij mee. Gabe vroeg haar of zij drank uit zijn drankbak had gehaald.

Volgens hem zei zij, in aanwezigheid van Gabe, Pytter en dorprechter Tjalling Willems, dat zij dit driemaal had gedaan. Later diezelfde dag kwam Tieke terug en bood aan de meegenomen drank te betalen. Gabe weigerde het geld aan te nemen. Zij vertrok nadat zij een zesthalf bij zijn kinderen had neergelegd.

Hij weet verder niets. Na voorlezing tekent hij op 20 oktober 1808 in Bergum: Gabe Jans.

Tjalling Willems

Tjalling Willems, dorprechter in Oostermeer, is in zijn 45ste levensjaar. Na oproeping, beëdiging en verhoor verklaart hij dat Gabe Jans, jeneverstoker in Oostermeer, hem op 7 oktober binnenriep toen hij voorbijkwam. Gabe vertelde de dorprechter wat zijn knecht Pytter Eelkes bij de drankbak achter het huis had ontdekt.

Pytter vertelde vervolgens zelf dat hij Tieke Taekes, weduwe van Hart van der Meer, tussen vier en vijf uur 's morgens bij de drankbak van zijn baas had gezien. Zij besloten haar te laten komen en stuurden het dochtertje van Gabe naar haar. Toen zij niet meteen kwam, ging Pytter opnieuw naar haar toe.

Zij kwam met hem mee. De dorprechter ondervroeg haar eveneens. Volgens hem verklaarde zij dat zij twee of drie keer zonder te vragen drank uit de drankbak had gehaald. Haar aanbod om te betalen werd door Gabe geweigerd. Op de daaropvolgende woensdag, in oktober, kwam de dorprechter opnieuw bij Gabe.

Deze vertelde hem dat hij geen verdere aanspraak op Tieke had, omdat zij tot zijn genoegen had voldaan. De dorprechter weet verder niets. Na voorlezing tekent hij op 20 oktober 1808 in Bergum: Tjalling Willems.

Deze getuigenissen staan ook bij de verhalen uit Bergum.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Kaart van de streek

Een gerechtelijk verhoor rond 1810.
Een gerechtelijk verhoor rond 1810.
Een huishouden in het veengebied rond 1800.
Een huishouden in het veengebied rond 1800.
Dagelijks leven in Friesland rond 1790.
Dagelijks leven in Friesland rond 1790.
Dagelijks leven in een dorp rond 1800.
Dagelijks leven in een dorp rond 1800.
Platteland sneeuwlandschap.
Platteland sneeuwlandschap.

Dagelijks leven in de 19de eeuw

Omliggende plaatsen in de 19de eeuw

Bergum en omgeving

Bataafse en Franse tijd

Ambtelijke aanhef en protocollen

Verklaringen opgenomen door Jetse van Sminia, baljuw van het vijfde district en hiertoe aangestelde commissaris.

Meer over het dagelijks leven

Plaatsen in de omgeving in de 19de eeuw

Bronnen en verantwoording

Gerecht van Tietjerksteradeel, informatieboek 6, B6-D044. Datering: 20 oktober 1808; waarnemingen begin oktober. Scanbladen 135, 136, 137, 138, 139, 140.

Verantwoording

Enkele namen, dateringen en omschrijvingen zijn niet volledig leesbaar. De voorlopige lezingen zijn waar mogelijk gebruikt; ontbrekende bijzonderheden konden niet volledig worden weergegeven.

Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.