Bearn Lap: de schoenmaker die zijn eigen Drachten opschreef
Bernardus Fabricius werd op 11 februari 1724 in Zuider-Drachten geboren. Hij heette oorspronkelijk Berend Alberts en stond bekend als Bearn Lap. Hij werkte als schoenmaker, tekende en dichtte, maar schreef ook over zijn eigen leven en over gebeurtenissen in Drachten. Zijn bewaarde handschrift telt ongeveer 275 bladzijden.
Schoenmakerij rond 1715.
1773: terugdenken aan de dorpsschool
Op zijn 49ste verjaardag keek Fabricius terug op zijn eerste schooljaren. Hij herinnerde zich ongeveer honderd kinderen en een schoolgebouw dat volgens hem te klein was. Van zijn vroegere schoolgenoten waren er in 1773 veel overleden of vertrokken; enkelen waren zelfs naar Oost-Indië gegaan.
"Dragster schole in 't gemeen / Was toen ter tijden al te klein."
In modern Nederlands: De Drachtster school was toen al te klein.
In hetzelfde verjaardagsgedicht keek hij niet alleen terug op zijn schooltijd. Hij liep in gedachten door Noorder- en Zuider-Drachten en dacht aan de mensen die hij sinds zijn jeugd had gekend. Velen van hen waren inmiddels gestorven.
1773: Drachten veranderd in een mensenleven
Lap schatte dat tijdens zijn leven meer dan honderd huizen waren gebouwd of herbouwd. Plaatsen die vroeger onbebouwd waren, stonden nu vol huizen. Kleine huisjes voor arbeiders waren volgens hem vervangen door grotere woningen. Ook veel boerderijen waren herbouwd of veranderd.
De verdwenen dorpskerken waren voor hem eveneens persoonlijk. Hij was zelf in de oude kerk van Zuider-Drachten gedoopt. In 1773 stond die kerk er niet meer. Lap bewaarde tekeningen van de buitenkant en het interieur van de oude kerken van Noorder- en Zuider-Drachten en ook een afbeelding van het oude posthuis.
Buiten het dorp zag hij dezelfde verandering. Er was nieuw bos gekomen en land was ontgonnen. Vooral het hoge veen ten oosten van Drachten hield hem bezig: daar had hij als jonge man zelf gewerkt en daar was in ruim dertig jaar veel veen verdwenen.
Bearn Lap over zijn eerste schooljaren en zijn vroegere klasgenoten
Bearn Lap als jonge turfkruier en zijn herinnering aan het verdwenen veen
Zelf in het veen gewerkt
Fabricius kende het veenwerk niet alleen van horen zeggen. Als jonge man werkte hij zelf als turfkruier in de venen bij De Folgeren. Ruim dertig jaar later schreef hij over dat werk en over het verdwenen veen tussen Drachten en Rottevalle.
Het Volgerveen bij Drachten en Laps herinnering aan het verdwenen veen
10 november 1743: hamers tijdens de preek
Fabricius was negentien jaar toen in de nieuwe Grote Kerk de eerste dienst werd gehouden. Hij herinnerde zich dat het gebouw van binnen nog niet klaar was en dat het er koud was. De wind kwam uit het zuidwesten. De vensters waren van boven tot beneden met matten en kleden afgedekt, maar de sterke wind blies die bedekking open.
Lap zag de timmerlieden heen en weer lopen om het gebouw dicht te krijgen. Tijs, de timmerbaas, maakte volgens hem veel lawaai. Het hameren en het inslaan van spijkers klonk door de kerk terwijl de predikant aan het preken was.
"Het spijker slag wiert hier gehoort, wel onder het gepredikt woort."
In modern Nederlands: Tijdens de preek was het hameren van de timmerlieden te horen.
28 mei 1748: oproer in Drachten
Fabricius was 24 jaar toen ook in Drachten onrust ontstond tijdens het pachtersoproer. In zijn kroniek beschreef hij dat er een comité moest worden gevormd. Daarvoor kwamen inwoners in de kerk bijeen. Vrijwel iedereen verscheen, behalve Cornelis van Haersma van Boermastate, die ook kolonel-commandant was.
Een grote groep ging Van Haersma halen. Hij was intussen al op weg en ontmoette de groep bij het oude kerkhof.
"Zeer deftig werd hij ingehaald!"
In modern Nederlands: Hij werd met veel vertoon ontvangen.
Van Haersma bedankte de mensen voor het geleide. Daarna stuurde hij hen naar het huis van de brouwer om samen te drinken. Hij beloofde daarvoor een half vat bier. In dezelfde dagen werden in Smallingerland voorzieningen van belastinggaarders bij molens en havens vernield. Op 30 mei vergaderden Drachtsters opnieuw over deelname aan een bijeenkomst in Leeuwarden.
1761: per schip naar Groningen
Een ander deel van zijn handschrift is een reisjournaal op rijm. In december 1761 voer hij voor handel mee op het schip van Wopke Poppes naar Groningen. Het is een zeldzaam bewaard reisverslag van een gewone Drachtster ambachtsman uit de 18de eeuw.
1762: 70 dagen in gijzeling
Begin 1762 werd Fabricius in Leeuwarden opgesloten. Van zijn dagelijkse omstandigheden is online maar weinig terug te vinden. Eén aantekening van hemzelf is wel heel concreet. Bij een overpeinzing noteerde hij wanneer hij die schreef:
"geschreeven doen ik 70 dagen had geseten in de gijseling bij gelegenheid dat ik de zon voor de eerste maal zag den 25 april 1762"
In modern Nederlands: Geschreven nadat ik 70 dagen opgesloten had gezeten, toen ik op 25 april 1762 voor het eerst weer de zon zag.
De online beschikbare stukken vertellen niet wat hij in de gevangenis at, waar hij sliep, hoe zijn cel was ingericht of met wie hij contact had. Op 24 juni 1762 staat Bernardus Fabritius uit Drachten in het register van criminele vonnissen van het Hof van Friesland.
Over de aanleiding spreken latere bronnen elkaar tegen. Het repertorium van egodocumenten verbindt zijn gevangenschap met een aanslag op de fiscaal van Drachten in februari 1761. Een later artikel schrijft dat hij na ruzie met de burgemeester had gedreigd diens huis in brand te steken. Het volledige vonnis moet worden geraadpleegd om te bepalen hoe deze verhalen precies met elkaar samenhangen.
Schrijven tijdens zijn gevangenschap
Het bewaarde handschrift werd in 1762 door Fabricius zelf samengesteld. Een latere beschrijving vermeldt dat hij een groot deel van zijn kroniek tijdens zijn gevangenschap schreef. In die kroniek staan eigen ervaringen naast oudere verhalen die hij van inwoners van Drachten had gehoord.
Een oud schipperspaar dat hij niet vergat
Lap schreef ook over twee oude Drachtster schuitevaarders die hij Reinder-om en Sjouk-moei noemde. Hij herinnerde zich hun huwelijk, hun hoge leeftijd en vooral dat de vrouw volgens hem drie weken na haar man stierf. Een latere poging om het paar in de Drachtster registers terug te vinden levert interessante gegevens op, maar ook tegenstrijdigheden.
Bearn Lap over Reinder-om en Sjouk-moei, oude schuitevaarders in Drachten
Wat herinnert nog aan hem?
- De Fabriciuslaan in Drachten draagt zijn naam.
- Zijn handschriften en tekeningen worden in Museum Dr8888 bewaard.
- Zijn tekeningen bewaren het uiterlijk van de verdwenen kerken van Noorder- en Zuider-Drachten.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.