Garijp 1789: Lotverkopers bij Petrus Jelkes

Alle verhalen en verklaringen uit Garijp

Deze pagina bevat de beschikbare verklaringen en stukken over lotverkopers bij Petrus Jelkes.

Verklaringen en stukken: 1789: Lotverkopers bij Petrus Jelkes

Verklaringen afgenomen voor mij, Hobbe Baard van Sminia, grietman over Tietjerksteradeel, als commissaris op verzoek van de fiscaal van deze grietenij, ambtshalve, om naar behoren te dienen.

Petrus Jelkes, huisman te Garijp, ongeveer zestig jaar oud, verscheen, werd beëdigd en ondervraagd. Hij verklaarde dat begin juni jongstleden, op een dag die hij niet precies kon bepalen, een Jood bij hem thuis kwam. Deze heette Joseph Harmanes en woonde in de Slotmakersstraat te Leeuwarden. Hij had een andere Jood bij zich, van wie hij zei dat die zijn knecht was.

Die laatste kwam bij Petrus en twee van zijn zoons op het land. Hij vroeg of er geen oude man bij was die Petrus Jelkes heette. Er werd ja geantwoord. Petrus en zijn twee zoons gingen met de man naar huis. Daar vonden zij Joseph Harmanes bij de meid.

Joseph Harmanus bood Petrus vier lotbriefjes te koop aan, twee van de Utrechtse en twee van de Generaliteitsloterij. Petrus kon de juiste nummers niet opgeven. Om Petrus tot het aannemen van de briefjes over te halen, vroeg Joseph of hij al vaker in de loterij had meegedaan. Petrus antwoordde dat hij enige jaren geleden eens had geloot.

Joseph zei dat het dan een groot geluk voor Petrus was. Deze loterij was volgens hem geen gewone, maar een buitengewone loterij. De daaropvolgende formulering over het noodzakelijk uitspelen is deels onzeker en wordt niet verder ingevuld. De heren waren volgens Joseph weggevlucht. De overgebleven briefjes waren aan Epke de Roos, Seirts Mebius, een dominee - wiens naam hij niet noemde - en Petrus toegewezen, ieder een vierde. Daarom kwamen de briefjes Petrus toe. Alle onkosten waren al betaald; er kon alleen winst uit komen. Als Petrus de briefjes echter niet wilde houden dan kon hij volstaan met het opmaken van een briefje van afstand. Zij mochten de lotbriefjes zelf niet houden, omdat ze voor Petrus waren bestemd; anders moesten ze worden terugbezorgd aan de eerder genoemde deelnemers.

Na deze en soortgelijke praatjes nam Petrus de vier briefjes aan en betaalde acht carolusgulden en tien stuivers. Op 16 juni 1789 kwamen de twee Joden opnieuw bij hem thuis. Met zijn instemming wisten zij zijn zoons negenendertig achtste lotdelen en dertien kwartloten aan te praten en te verkopen. Daarvoor werd hun honderdvijfennegentig carolusgulden betaald. Joseph Harmanes gaf Petrus een eigenhandig briefje over deze koop.

Acht dagen later kwam opnieuw een Jood, die doorging voor Joseph Harmanes' knecht. Hij bood Petrus acht briefjes aan en zei dat de eerder genoemde dominee was overleden, zodat deze briefjes voor Petrus waren overgebleven. Petrus liet zich opnieuw overhalen, nam de briefjes aan en betaalde honderdacht carolusgulden.

Petrus vertelde verder dat Joseph Harmanus nog eens bij hem was geweest, op een tijdstip dat hij niet meer wist. Joseph zei dat vijf briefjes prijs hadden gewonnen en dat hij Petrus daarvoor zou betalen. Het precieze tussenliggende woord in deze zin is onzeker. Hij liet de getrokken prijzen zien, met potlood op een briefje geschreven. Die bedroegen samen 20-16-4. Petrus ruilde deze bij hem tegen enige huurloten. Hij legde nog vierentwintig stuivers bij. Het woord voor dat bijleggen, togevande, blijft onzeker.

Daarna had Petrus niets meer van de twee mannen vernomen. Hij kende hen nog heel goed van gezicht. Omdat hij verder niets van het een of ander wist, beëindigde hij zijn verklaring na een voorlezing en ondertekende die eigenhandig. Bergum, 31 augustus 1789. Handtekening: petrus jelkes.

Jan Petrus woonde bij zijn vader Petrus Jelkes, huisman te Garijp. Naar zijn beste weten was hij in zijn eenendertigste levensjaar. Hij verscheen, werd beëdigd en ondervraagd. Hij verklaarde dat begin juni jongstleden een Jood bij zijn vader en broer op het land kwam. De man vroeg of er een oude man met de naam Petrus Jelkes bij was. Hij had een boodschap van groot belang en voegde eraan toe dat 'mijnheer de collecteur' thuis was.

Zij gingen samen naar huis en vonden daar een tweede Jood, Joseph Harmanus, die in de Slotmakersstraat te Leeuwarden woonde. Joseph, die als collecteur werd aangeduid, en de eerstgenoemde man, die volgens hem zijn knecht was, vroegen Jans vader of hij al vaker aan de loterij had meegedaan. Zijn vader antwoordde ja. Joseph zei dat dit dan gelukkig was en dat er nu een deel voor hem was; de daaropvolgende woorden over de vier aangeboden briefjes en het kosteloos aannemen zijn deels onzeker en worden niet nader ingevuld.

De briefjes kwamen volgens Joseph aan Jans vader toe. Het betrof een loterij die door de vlucht van grote heren, die men Patriotten noemde, stilstond maar noodzakelijk moest worden uitgespeeld. De heren die erover gingen waren gevlucht. De overgebleven briefjes waren aan Epke de Roos, de heer Seerts Mebius, een dominee wiens naam hij niet noemde, en Jans vader toegewezen, ieder een vierde. Daarom moest zijn vader de briefjes noodzakelijk aannemen, anders moest hij een briefje van afstand opmaken. Hij mocht ze zelf niet behouden, maar moest ze dan naar de andere deelnemers laten brengen. Na deze mooi klinkende redenen nam Jans vader uiteindelijk de vier lotbriefjes aan, twee van de Utrechtse en twee van de Generaliteitsloterij. Hij betaalde acht carolusgulden en tien stuivers. De mannen vertrokken en zeiden dat er misschien nog meer briefjes voor zijn vader over waren. Als dat zo was, zou de spreker die ook bezorgen.

Op 16 juni 1789 kwamen de twee mannen terug. De man die de knecht werd genoemd, kwam eerst alleen bij Jan en zijn broer op het land. Hij zei dat 'mijnheer de collecteur' thuis was en dat voor Jan of zijn vader geluk was ontstaan. Het daaropvolgende zinsdeel is niet geheel betrouwbaar leesbaar en is niet verder ingevuld. Zij gingen samen naar huis.

Daar bood Joseph Harmanus Jan en zijn broer verscheidene briefjes aan. Hij zei dat die ook hun waren toegevallen, dat er groot voordeel van te verwachten was en dat op ieder lot op zijn minst vijfenzestig carolusgulden kon worden getrokken. Met instemming van hun vader namen Jan en zijn broer de briefjes aan: negenendertig achtste lotdelen en dertien kwartloten. Volgens het briefje dat hierover aan hun vader was gegeven, betaalden zij honderdvijfennegentig carolusgulden.

Acht dagen na 16 juni 1789 kwam Jan overdag thuis. In het achterhuis vond hij zijn vader en broer met de knecht van Joseph Harmanus. Deze bood zijn vader achttien lotbriefjes aan. Ook deze waren volgens hem aan Petrus toegewezen, omdat de eerder genoemde dominee was overleden: het was Petrus Jelkes' deel. Zijn vader nam deze briefjes aan en betaalde honderdacht carolusgulden. Jan noemt zowel bij de aanbieding als bij de aanvaarding achttien briefjes. Zijn vader noemt in zijn eigen verklaring acht; dat verschil is behouden.

Daarna kwamen de twee eerder genoemde mannen terug, op een tijdstip dat Jan niet precies kon bepalen. Zij berichtten dat op vijf briefjes prijs was getrokken. Die moesten zij nu hebben en zij zouden de prijzen betalen. De prijzen werden samen tegen enige huurloten geruild. Jans vader legde vierentwintig stuivers bij.

Jan had later niets meer van de twee mannen vernomen, maar kende hen nog heel goed. Hij was intussen bij Joseph Harmanus in Leeuwarden aan huis geweest en kende daarom diens woonplaats. Hij beschreef de man die men de knecht noemde als klein, zwart van gezicht, met zwart opgemaakt haar, op het hoofd een driekante hoed en verder gekleed in een grauwe rok. Hij kende beide mannen volledig van gezicht.

Omdat hij verder niets van het gebeurde wist, beëindigde hij zijn verklaring na voorlezing en ondertekende die eigenhandig. Bergum, 31 augustus 1789. Handtekening: Jan Petrus.

Hier begint Jouke Petrus' verklaring. Hij woonde bij zijn vader Petrus Jelkes, huisman te Garijp, en was naar zijn beste weten ruim twintig jaar oud. Hij verscheen, werd beëdigd en ondervraagd. Hij verklaarde dat begin juni van dit jaar, terwijl hij met zijn vader en broer op het land was, een Jood bij hen kwam. Deze vroeg of Petrus Jelkes er ook was. Nadat hij ja als antwoord had gekregen, zei hij dat dat dat juist was, want hij had een boodschap voor Petrus Jelkes. Zoals hij het zei, zouden zij het ook wel weten. Het was van groot belang en 'mijnheer de collecteur' was thuis.

Zij gingen samen naar huis. Daar was de tweede Jood, die zich als 'mijnheer de collecteur' voordeed. Deze heette Joseph Harmanus en woonde in de Slotmakersstraat te Leeuwarden. Hij bood vier lotbriefjes te koop aan en zei dat er groot geluk van te verwachten was. Het ging volgens hem om een buitengewone loterij waarvan alles al betaald was. Wat nu nog betaald moest worden was slechts wat reisgeld.

De loten waren volgens hem door de vlucht van Patriotten overgebleven. De heren die erover gingen waren gevlucht. De loten waren aan Epke de Roos, de heer Seirts Mebius, een dominee en Petrus Jelkes toegewezen, ieder een vierde. Zo waren deze vier briefjes Petrus' deel. Hij moest ze noodzakelijk aannemen of een briefje van afstand opmaken. De verkoper mocht ze zelf niet houden en moest ze anders naar de andere deelnemers terugbrengen.

Met deze en nog meer mooi klinkende redenen - die Jouke niet allemaal kon opnoemen - haalde de man Joukes vader over om de vier briefjes aan te nemen: twee van de Utrechtse en twee van de Generaliteitsloterij. Daarvoor werd hem acht carolusgulden en tien stuivers contant betaald. Bij zijn vertrek zei hij nog dat er mogelijk meer briefjes voor Joukes vader waren. Als die hem toekwamen, zou hij ze dan bezorgen. Op 16 juni 1789 kwamen de twee mannen opnieuw. Joseph Harmanus ging rechtstreeks het huis in. De andere, die zich als de knecht voordeed, zocht Jouke en zijn broer op terwijl zij op het land werkten. Hij zei dat er nu veel groter geluk dan eerst was gevallen. De daaropvolgende vergelijking is niet betrouwbaar genoeg leesbaar om volledig te vertalen.

Zij gingen samen naar huis en vonden daar Joseph Harmanus, de zogenaamde 'heer collecteur'. Hij voerde nu het woord en bood lotbriefjes te koop aan: negenendertig achtste lotdelen en dertien kwartloten. Hij beweerde dat daarin grote winst zat en dat ze wel achthonderd carolusgulden waard waren, hoewel honderdvijfennegentig carolusgulden aan hem betaald kon worden.

Voor dat bedrag namen Jouke en zijn broer, met instemming van hun vader, de briefjes aan. Joseph Harmanes maakte daar zelf een eigenhandig briefje voor op, omdat hij zulke zaken niet aan een ander toevertrouwde. Daarna vertrok hij.

Acht dagen later kwam de knecht voor de derde keer, met achttien lotbriefjes. Hij zei dat hij die moest brengen omdat de genoemde dominee was overleden; daarom waren deze briefjes aan Petrus Jelkes toegewezen. Joukes vader nam ze opnieuw aan en betaalde honderdacht carolusgulden. Hij dacht nog niet dat alles vals was, omdat de man de allersterkste intentien deed; dit woord is onzeker en de betekenis wordt niet verder ingevuld. Zij hadden Joukes vader uiteindelijk overgehaald. Daarna vertrok de man snel en geagiteerd. Jouke had hem sindsdien niet meer gezien, maar kende hem nog heel goed van gezicht. Hij was klein, zwart van gezicht, had zwart opgemaakt haar, droeg op het hoofd een driekante hoed en was verder gekleed in een grauwe rok. Ook de zogenaamde 'heer collecteur', Joseph Harmanus, was Jouke volledig bekend.

Omdat hij verder niets van het gebeurde wist, ondertekende hij zijn verklaring na voorlezing eigenhandig. Bergum, 31 augustus 1789. Handtekening: jouke petrus. De attestatie vermeldt commissaris en secretaris, dezelfde datum en twee handtekeningen van H.

De marginale rescriptie luidt dat men na onderzoek had besloten de geadresseerde te berichten dat hierover voorlopig was beschikt. De inhoud van die beschikking wordt hier niet uitgewerkt. Daarna volgt de formule dat men de geadresseerde in de bescherming van de Almachtige beveelt en blijft...; de formule heeft hier geen verder leesbaar vervolg.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.