Garijp in de 18de eeuwGarijp 1738: ruzie om geld bij de Garijper molen
Alle verhalen en verklaringen uit Garijp
Na een nachtelijk gezelschap in Suameer volgde een gevecht bij de Garijper molen. Op 25 april legden Louwe Johannis, Jacob Engberts en Wijger Egberts ieder een verklaring af. Ook Bauk Willems, haar moeder Trijn Albarts en Johannes Hendrik werden afzonderlijk gehoord. Die laatste drie zaten in bewaring.
Louwe Johannis
Louwe Johannis was koopman in Leeuwarden en ongeveer 36 jaar oud. Hij verklaarde onder ede:
Louwe Johannis (in modern Nederlands):
Op woensdag de 23ste ging ik naar Suameer om mijn handelswerk te verrichten. Omstreeks de middag kwam ik bij Egbert Johannis in Suameer. Daar trof ik Hindrik Velthuijs, die de vorige dinsdag met mij uit Leeuwarden was gereisd. Hij was enige tijd met de dochter van het huis samen geweest en was daarna teruggekomen.
Die avond was ik weer bij Egbert Johannis. Daar zaten een dochter, een dienstmeid, de dochter van Willem Jans en Saake Diemers. Ik bleef lange tijd met deze personen bijeen om te drinken. Later kwamen ook de weduwe van Willem Jans, een Johannis en een klein meisje. Wij bleven tot omstreeks drie uur.
Ongeveer een kwartier na hun vertrek merkte ik dat ik een munt van drie gulden miste. Ik volgde hen haastig met de zoon van Egbert Johannis en kwam ten zuiden van de Garijper molen. Ik sprak de dochter van Willem Jans aan:
"Ik mis een drie gulden, hebt gij die ook, zoo geeft hij mij weer."
De weduwe en Johannis vroegen wat er aan de hand was. De dochter trapte mij op mijn voet. Ik zei opnieuw dat ik drie gulden miste en vroeg wie de munt had, hem terug te geven.
Daarop vielen Johannis, de weduwe en haar dochter mij aan. Johannis greep mij bij het haar. De weduwe en haar dochter deden mee. Zij sloegen, krasten en krabden mij met hun handen. Daarna vielen de drie mij opnieuw aan. Zij sloegen mij, hielden mij vast en mishandelden mij met slaan, krassen en krabben.
Ik beloofde mijn geld te geven. Toen lieten zij mij los. Ik gaf het geld dat ik bij mij had: halve gouden dukaten, ruim tien carolusgulden. Ik bleef bij mijn voorgelezen verklaring en ondertekende met Louwe Johannes.
Jacob Engberts
Jacob Engberts woonde in Garijp en was in zijn negenendertigste levensjaar. Hij verklaarde onder ede:
Jacob Engberts (in modern Nederlands):
Gistermorgen, iets na vier uur, ging ik uit mijn huis. Toen ik bij IJe Sijtses erf kwam, hoorde ik geluid. Ik kwam bij de Garijper molen. Ik vroeg wat er aan de hand was. De aangesproken persoon zei:
Zij hebben mij mijn geld afgenomen,
Jacob Engberts (in modern Nederlands):
Zij hebben mij mijn geld afgenomen.
Hij vertelde dat zij hem daarna zo hadden geslagen. Iets verderop ontmoette ik een Johannis, met een hoed in de ene hand en iets anders in de andere hand. Ik vroeg wat hij daarmee wilde. Hij antwoordde over het teruggeven van geld. Ik vroeg hoe iemand zo jammerlijk mishandeld kon zijn. Bauk antwoordde mij.
De weduwe van Willem Jans vertelde mij over Louwe Johannis en haar dochter Bauk. Zij noemde ook de andere Johannis en het slaan van Louwe. Ik bleef bij mijn voorgelezen verklaring en ondertekende met J. Engberts.
Wijger Egberts
Wijger Egberts uit Suameer was ruim 21 jaar. Hij verklaarde onder ede:
Bedstede rond 1750.
Wijger Egberts (in modern Nederlands):
Op de 23ste, omstreeks negen uur 's avonds, kwam Louwe Johannis met gezelschap bij mijn vaders huis. Wij bleven er drinken. De weduwe van Willem Jan, haar dochter Bauk, een Johannis en een klein meisje waren er ook.
Nadat zij waren vertrokken, zei Louwe dat hij een munt van drie gulden miste en hen wilde volgen. Hij vroeg mij mee te gaan. Wij gingen naar Garijp, waar ik op de winkel ben, in de richting van een huis bij de Garijper molen. Louwe sprak de weduwe en haar dochter aan.
Ik kan niet zeggen welke woorden zij onderling wisselden. Ik zag wel van verre dat zij op de grond raakten. Louwe kwam naar buiten en zei:
Zoo hebben Zij mij mishandelt,
Wijger Egberts (in modern Nederlands):
Zo hebben zij mij mishandeld.
Hij sprak ook over zijn geld.
Na voorlezing bleef Wijger bij zijn verklaring. Hij zette in Bergum zijn eigen handmerk.
Bauk Willems
Baukien Willem, ook Bauk Willems genoemd, woonde in Garijp en was in haar eenentwintigste levensjaar. Zij werd ondervraagd en kreeg de andere verklaringen voorgelegd.
Op woensdag 23 april, in de schemeravond, kwam Egbert Johannis uit Suameer bij haar huis. Hij sprak over een jonge vrijer. Bauk weigerde een verzoek.
Louwe Johannis had haar moeder vastgepakt. Haar moeder raakte op de grond. Louwe had haar een slag tegen de slaap gegeven. Bauk vertelde dat zij Louwe twee of meer keren tegen het hoofd had geslagen. Johannes Hendrik kwam erbij en zei tegen Louwe dat hij de vrouwen niet mocht slaan. Daarop raakten Johannes en Louwe met elkaar handgemeen.
Louwe scheurde haar zwarte schort van sargien in stukken. Na enige woordenwisseling betaalde hij haar voor die schade 57 stuivers en 5 duiten. Ze gaven elkaar de hand als teken van vriendschap en gingen goed uiteen.
Daarna besloten zij hem het ontvangen geld en de hoed die hij bij zijn vertrek had laten liggen terug te geven. Johannis liep hem daarmee achterna. Louwe weigerde zowel het geld als de hoed aan te nemen.
Bauk verklaarde niets van afpersing van geld te weten. Zij had alleen ontvangen wat zij hiervoor had genoemd. Louwe was in het begin zeer kwaad op haar. Hij zei dat hij haar dood wilde trappen.
Na voorlezing bleef zij bij haar verklaring.
Trijn Albarts
Trijn Albarts, weduwe van Willem Jans, woonde in Garijp. Zij was naar haar beste weten tegen de zestig jaar. Zij werd ondervraagd en kreeg de andere verklaringen voorgelegd.
De vorige woensdag, tegen de avond, was Egbert Johannis uit Suameer bij haar huis gekomen. Hij vroeg of haar dochter Bauk Willems met hem naar zijn huis mocht reizen. Daar was een vrijer, zei hij. Eerst weigerde zij. Uiteindelijk gaf zij na zijn mooie beloften toestemming en liet haar dochter meegaan.
Haar dochter kwam niet op de afgesproken tijd van twaalf uur thuis. Trijn werd ongerust. Daarom ging zij met Johannes Hendrik en haar kleinkind naar Suameer.
Verhoor rond 1780.
Bij het huis van Egbert Johannis aangekomen, wilde Egbert haar dochter niet laten gaan. Zijn zoontje nam Trijn bij de arm en haalde haar naar binnen. Zij wilde haar dochter mee naar huis nemen. Het gezelschap hield haar echter op tot het enigszins licht werd. Toen vertrokken zij. Zij had daar niets van een geschil vernomen.
Net ten zuiden van de Garijper molen werden zij, haar dochter, Johannes Hendrik en haar kleinkind ingehaald door Louwe Johannis. Hij was bij Egbert Johannis met hen in gezelschap geweest. Hij zei tegen haar dochter dat zij met hem naar Suameer terug moest gaan. Haar dochter weigerde. Trijn zei dat haar dochter met haar naar huis zou gaan.
Louwe werd daarop zo kwaad dat hij Trijn tegen de slaap sloeg. Zij kwam op de grond terecht en was enige tijd buiten bewustzijn. Zij was door die slag zo getroffen dat zij over het verdere verloop niets kon zeggen. Zij had alleen gezien dat Louwe enig geld op de grond legde of wierp en dat Johannes Hendrik het ontving.
Johannes liep Louwe met het geld en de hoed achterna om ze terug te geven. Louwe weigerde ze aan te nemen. Verder wist zij niets van het voorval. Na voorlezing bleef zij bij haar verklaring.
Johannes Hendrik
Johannes Hendrik woonde in Garijp en was naar zijn beste weten in zijn achtentwintigste levensjaar. Hij werd ondervraagd en kreeg de andere verklaringen voorgelegd.
Op de 23ste, iets na negen uur 's avonds, kwam hij bij de weduwe van Willem Jans. Hij vroeg waar haar dochter was. De weduwe antwoordde dat haar dochter naar Oostermeer was.
Omstreeks twaalf uur 's nachts vroeg de weduwe hem mee te gaan om haar dochter tegemoet te reizen. Hij ging mee. Omdat hij zich niet goed voelde, bleef hij enige tijd buiten liggen. De weduwe ging intussen verder. Uiteindelijk ging hij ook verder naar het huis van Egbert Johannis in Suameer.
Daar trof hij de weduwe, haar dochter Bauk Willems, Louwe Johannis, Hendrik en Saake Diemers. Hij bleef enige tijd bij hen. Hij had gezien dat Bauk Willems en de dochter van Egbert Johannis ongeveer een kwartier bij de koopman Louwe Johannis op schoot hadden gezeten. Ten slotte ging hij met de weduwe en haar dochter naar huis.
Net ten zuiden van de Garijper molen haalde Louwe Johannis hen in. Hij zei dat hij Bauktjen Willems alleen wilde spreken. Zij ging naar hem toe. De weduwe zei tegen Johannes dat hij met haar kleinkind verder moest gaan.
Hij deed dat, maar het kind begon te huilen. Hij ging met het kind langs de weg zitten. Toen de twee vrouwen niet volgden, liep hij hun tegemoet. Hij zag de weduwe op de grond liggen. Haar dochter stond bij haar te huilen.
Hij zei tegen Louwe dat die zich niet zo moest gedragen. Als hij zich nu rustig hield, zou alles nog goed komen. Louwe antwoordde dat hij dat niet zou doen. Bauk moest met hem terug naar Suameer, anders zou hij haar daar het leven benemen. Johannes antwoordde:
"ho gij mens behoort malkander 't leven zoo niet"
Louwe sloeg Bauk vervolgens tegen het hoofd. Johannes zei dat hij de vrouwen niet zo mocht slaan. Toen sloeg Louwe naar Johannes. Johannes ontweek de slag en greep Louwe bij het haar. Louwe viel boven op hem.
De weduwe en haar dochter schoten toe. Zij sloegen, schopten en trapten Louwe hevig. Johannes kwam onder Louwe vandaan, raakte hem tegen het hoofd en gaf hem daarna twee slagen tegen het hoofd.
Johannes hield zich daarna meteen rustig. De weduwe en haar dochter bleven Louwe slaan en trappen, totdat hij Bauk beloofde haar gescheurde schort te betalen.
Louwe wierp geld op de grond. Johannes zag twee carolusgulden, zeventien stuivers en tien penningen. Hij wilde Louwe het geld teruggeven. Hij liep hem achterna met het geld en de hoed die op de grond was blijven liggen. Louwe weigerde beide aan te nemen.
Verder kon Johannes niets over het gebeurde vertellen. Na voorlezing bleef hij bij zijn verklaring.
Andere verklaringen
Alle verhalen uit Garijp in de 18de eeuw
Terug naar Garijp in de 18de eeuw
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Garijp
Garijp en omgeving
Garijp in de 18de eeuw
Bergum in de 18de eeuw
Hardegarijp in de 18de eeuw
Rijperkerk in de 18de eeuwArchief en verwijzingen
Dagelijks leven
Keuken rond 1800.
Zuivelbereiding rond 1715.
Boerenerf rond 1715.
Boerenerf rond 1715.
Korenmolen rond 1715.
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Plaatsen in de omgeving in de 18de eeuw
Verwante pagina's
Verantwoording
Informatieboek 2, scans 39–48. De registratie geeft 25 april 1738; enkele jaarlezingen zijn onzeker. Vooral Bauks verklaring bevat lange leeshiaten; ook enkele verbindingen, gebaren en uitspraken van de anderen konden niet betrouwbaar worden gelezen. Deze passages zijn niet aangevuld.