Bergum 1789: Binnendringers bij Jitze Alles op het Bergumerveen

Alle verhalen en verklaringen uit Bergum

Deze pagina bevat de beschikbare verklaringen en stukken over binnendringers bij Jitze Alles op het Bergumerveen.

Verklaringen en stukken: 1789: Binnendringers bij Jitze Alles op het Bergumerveen

Hier begint een nieuwe informatiegroep, afgenomen voor Fokke Ypeij, mederechter van Tietjerksteradeel, als commissaris op verzoek van de fiscaal van deze grietenij, ambtshalve, om naar behoren te dienen.

Jitze Alles was huisman op Bergumerveen onder Bergum. Naar zijn beste weten was hij in zijn vierenzeventigste of vijfenzeventigste levensjaar. Hij werd opgeroepen, volgens het formulier van de mennonieten beëdigd en ondervraagd. Hij verklaarde dat hij op de veertiende van deze maand, zoals gewoonlijk, rond acht uur 's avonds naar bed was gegaan. De knecht en de meid waren nog op en het licht brandde.

Iemand riep toen van buiten met een heldere stem:

bin jimme haast te Bed?

In modern Nederlands: Zijn jullie haast in bed?

De meid antwoordde:

Fragment uit de verklaring: zo omtrent

In modern Nederlands: Zo ongeveer

En opende direct de buitendeur van de keuken. Jitze sliep gewoonlijk in zijn oostelijke voorkamer. In de muur van zijn bedstede had hij een venster waardoor hij in de keuken kon kijken. Toen hij merkte dat de meid de deur opende, riep hij 'Doe de deur niet open.' De meid had dit waarschijnlijk niet gehoord, want de deur werd geopend. Jitze was al uitgekleed. Terwijl hij op zijn knieën zat, keek hij door het venster en zag een man de keuken binnenkomen. Die was niet heel groot. Direct volgde een tweede, die wat groter van postuur maar minder zwaar van lijf en leden was dan de eerste. Naar Jitzes beste weten droegen beiden bruine rokjes.

Meteen daarna kwam een derde binnen, 'zo wat rondgaande', met een zwart rokje. Als zijn gezicht hem niet had bedrogen, droeg deze aan de linkerkant van zijn hoed een oranje lintje. De eerste twee droegen ronde hoeden. De eerste had zwart haar en was verder een bars kereltje. De tweede, die voor de kast ging staan, was redelijk lang, bleek van gezicht en leek niet heel oud.

Zodra de derde gebukt binnenkwam, greep hij de lamp en gooide die in het vuur. Toen zei de meid:

wat donder gaat jimme aan, wat duivel zal de lamp uit, wat wil jimme

In modern Nederlands: Wat donder gaan jullie aan, wat duivel moet de lamp uit, wat willen jullie?

Daarna begon zij te kermen en riep:

help mij help mij

In modern Nederlands: Help mij, help mij.

Vervolgens vertrokken de genoemde drie personen. Niemand had later een van hen teruggezien.

Jitze was bij het... van de meid al opgestaan. Hij bedacht dat hij niets bij zich had om zich te verweren en probeerde de bout van de draagtreeft, die in de muur zat, los te maken. Dit lukte niet goed. De meid kwam hem helpen en samen kregen zij hem los. Met die bout ging Jitze naar de keuken, maar tot zijn blijdschap trof hij nie- mand vond. Hij woonde vrij afgelegen; zijn naaste buurman Harmanis Hendriks woonde naar schatting ongeveer vijftig roeden van hem vandaan. Jitze vond wel de knecht in de keuken. Die had zich op het gerucht met een tweetandige vork gewapend.

Jitze wist niet dat hem toen iets was gestolen. Volgens de meid was haar echter ongeveer een vierdepartje roggebrood ontvreemd. Omdat hij verder niets over dit geval kon zeggen, beëindigde hij zijn verklaring na voorlezing en ondertekende deze eigenhandig. Bergum, 28 december 1789. Handtekening: Jitze Alles.

Hier begint de verklaring van Tietje Durks. Zij woonde als meid bij Jitze Alles, huisman op Bergumerveen onder Bergum, en was in haar zesenveertigste levensjaar. Zij was opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Zij verklaarde dat op de veertiende van deze maand, rond acht uur 's avonds, de boer al in bed lag. Zij wilde ook het vuur gereedmaken en naar bed gaan.

Toen werd van buiten geroepen:

bin jimme haast te bed?

In modern Nederlands: Zijn jullie haast in bed?

Zij antwoordde:

Fragment uit de verklaring: ja meest

In modern Nederlands: Ja, grotendeels.

Daarna ging zij naar de deur en vroeg:

wie is daar?

In modern Nederlands: Wie is daar?

Het antwoord was:

ik ben er

In modern Nederlands: Ik ben er.

Zij verwachtte niets kwaads. Zij dacht eerder dat het een knecht van haar buurman zou zijn die een boodschap had, en opende de deur.

Nauwelijks was de deur open of twee mannen schoten met geweld langs haar. De eerste was een klein, bars kereltje, met zwart sluikhaar, een ronde hoed en een bruin pijen rokje. De tweede was redelijk groot. Zij kon niets zeggen over diens kleding of verdere kenmerken, en evenmin over de derde, die direct volgde en gebukt binnenkwam, behalve dat hij een zwart rokje droeg. Bij zijn binnenkomst nam hij meteen de lamp van het haakje en gooide die in het vuur. Een vierde persoon bleef binnenshuis bij de buitendeur staan en een vijfde stond buiten bij de deur.

Zodra het licht uit was, zei Tietje: 'Wat donder... dit? Wat duivel moet de lamp uit, wat willen jullie?' Een van hen zei daarop:

toe nou maar krijtiet

In modern Nederlands: Toe, nou maar, krijtiet!

Een van de mannen greep haar bij de linkerhand. Zij begon te schreeuwen en riep:

och Heer help mij help mij

In modern Nederlands: Och Heer, help mij, help mij.

Toen werd zij losgelaten.

Zij vluchtte naar de boer in zijn kamer, waar het licht nog brandde. Hij was bezig de draagtreeft uit de muur te nemen. Omdat dit niet goed scheen te lukken, hielp zij hem. De boer nam de bout van de draagtreeft in zijn handen. Samen gingen zij naar de keuken en zagen dat alle vreemde personen waren gevlucht. Alleen de knecht stond daar met een tweetandige vork, bezig de lamp aan te steken.

Bij verder onderzoek vonden zij de buitendeur open. De volgende morgen ontdekten zij dat ongeveer een vierdepartje roggebrood ontbrak dat op een tafel had gelegen. De daaropvolgende vrijdag bleek dat tussen de stukken spek een Spelings Schinke ontbrak, een aldus omschreven ham/stuk spek. Zij kon niet zeker zeggen of dit spek juist die avond was gestolen.

Omdat zij verder niets over het geval wist, beëindigde zij haar verklaring. Na voorlezing zette zij haar merk. Bergum, 28 december 1789. Bij het kruis staat: Tietje Durks' eigen gezette merk.

Freerk Jarstes woonde als knecht bij Jitze Alles, huisman op Bergumerveen onder Bergum, en was in zijn zesentwintigste levensjaar. Hij werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Hij verklaarde dat op de veertiende van deze maand rond acht uur 's avonds de boer al in zijn kamer naar bed was gegaan. Freerk zat ook al voor het bed en had één kous uit.

Hij hoorde van buiten roepen: 'Zijn jullie haast in bed?' De meid antwoordde:

Fragment uit de verklaring: ja meest

In modern Nederlands: Ja, al grotendeels.

Zij ging naar de deur en vroeg:

wie is daar?

In modern Nederlands: Wie is daar?

Iemand antwoordde:

ik ben er

In modern Nederlands: Ik ben er.

De meid deed de deur open, vermoedelijk zonder kwaad te vermoeden.

Freerk zag meteen twee mannen de keuken binnenkomen, beiden met bruine pijen rokjes en ronde hoeden. De ene was niet heel groot, maar vrij bars en stevig van lijf en leden, 'wat voordelig van gezicht', met zwart haar. Freerk zag het gezicht van de tweede niet, maar wel dat hij groter was dan de eerste.

Terwijl deze twee binnen waren - Freerk wist niet een derde gezien te hebben - gooide een van hen direct de lamp in het vuur. Freerk ging meteen naar achteren en haalde daar een tweetandige vork. Intussen riep hij naar de boer:

hier is onraad

In modern Nederlands: Hier is onraad.

Met de vork gewapend kwam hij terug in de keuken. Hij hoorde niets en was bezig het licht aan te steken. Ook de boer en de meid kwamen naar de keuken. De boer had de bout van de draagtreeft in zijn hand. Er waren toen geen vreemden meer; zij vonden de buitendeuren open en de binnengekomen personen gevlucht. Hij ontdek- ten de volgende morgen dat van buiten een redelijk sterke stok door de ring van de achterdeur was gestoken. De volgende zinsbouw is niet volledig helder: de stok was diezelfde avond, 'tusschen beide deren', weer op dezelfde manier door de ring van de achterdeur gestoken. De positie en herhaling worden niet nader ingevuld.

Freerk wist verder niets te zeggen. Na voorlezing beëindigde hij zijn verklaring en zette zijn merk. Bergum, 28 december 1789. Bij het kruis staat: Freerk Jarstes' eigen gezette merk. Attestatie door mederechter en secretaris op dezelfde datum; handtekeningen van F. Ypeij en H. B. van Sminia.

In de marge staat een rescriptie: wanneer de daders bij het gerecht bekend werden of bij hun handelen werden aangetroffen, moesten zij worden aangehouden, hun bekentenissen afgenomen en naar het Hof gestuurd, en de delinquenten naar het gedemolieerde Blokhuis overgebracht.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.