Bergum 1789: Twee halsdoeken en verschillende verklaringen

Alle verhalen en verklaringen uit Bergum

Deze pagina bevat de beschikbare verklaringen en stukken over twee halsdoeken en verschillende verklaringen.

Verklaringen en stukken: 1789: Twee halsdoeken en verschillende verklaringen

Inlichtingen ingewonnen voor Fokke Ypeij, mederechter van Tietjerksteradeel, hier als commissaris, op verzoek van de fiscaal van de raadsofficier, om naar behoren te dienen.

Jelle Alderts Staphorstius, koopman in Bergum, in zijn 40e levensjaar, verscheen en verklaarde na beëdiging en ondervraging dat hij op de avond van 15 mei laatstleden thuiskwam en een paarsbonte geruite halsdoek uit zijn 'Marsch' had meegenomen. Zo'n doek verkocht hij gewoonlijk voor 28 stuivers. Hij legde hem in de 'bovenste onderlade' van het kabinet in zijn kamer. Die lade hielden zij niet op slot.

Toen hij de volgende avond uit Leeuwarden thuiskwam, vertelde zijn vrouw hem dat die doek en een halve blauwe doek van zijn dochter uit de kabinetlade verdwenen waren. Hij wist niet wie de doeken had weggenomen. Meer wist hij er niet van. Na voorlezing sloot hij zijn verklaring af en ondertekende die eigenhandig te Bergum op 12 juni 1789 als 'Jelle Staphorstius'.

Jeltje Gerrits, vrouw van Jelle Alderts Staphorstius, koopman in Bergum, was in haar 36e levensjaar. Zij verscheen en verklaarde na beëdiging en ondervraging dat haar man op vrijdagavond 15 mei 1789 thuiskwam en in de 'bovenste onderlade' van haar kabinet een nieuwe paarsbonte geruite halsdoek had gelegd. Jeltje verkocht zo'n doek doorgaans voor achtentwintig, negenentwintig of dertig stuivers; in de bron staat verkort 'agt, negentwintig of dertig'. Zij waren niet gewoon de lade op slot te doen.

De volgende dag, tussen twee en drie uur 's middags, kwam Albert Tietes bij haar thuis. Hij was een zoon van Tiete Jans Bosma uit Bergum. Hij bracht een doek terug die zijn moeder had bekeken, maar niet wilde kopen. Terwijl Albert in haar huis was, verrichtte Jeltje achter het huis buiten werk. Toen zij na zijn vertrek binnenkwam en de teruggebrachte doek in het kabinet wilde leggen, ontdekte zij dat de nieuwe paarsbonte geruite halsdoek uit de lade verdwenen was. Ook ontbrak een halve blauwe halsdoek van haar dochter, die twee keer gewassen was.

Later hoorde zij via een gerucht dat Albert Tietes een blauwe halsdoek had verkocht aan Jan Krop, knecht bij bakker Jan Hendriks in Bergum. Op de avond van de 10e van deze maand ging zij daarom naar het huis van die bakker. De bakkersvrouw liet haar een halve blauwe halsdoek zien. Jeltje herkende die als haar eigen doek en kreeg hem van de bakkersvrouw terug.

Jan Krop werd erbij geroepen. Hij verklaarde dat hij de doek op 16 mei laatstleden rond vijf uur 's middags op straat voor twee stuivers van Albert Tietes had gekocht. Albert had hem toen ook een nieuwe paarsbonte geruite doek getoond, waarvoor Jan Krop hem twaalf stuivers had geboden. Albert zei dat hij de doek voor dat bedrag niet wilde verkopen, maar hem naar zijn moeder zou brengen om te laten zomen. Dit vertelt Jeltje als hetgeen Jan Krop haar had meegedeeld.

Gistermorgen om negen uur had Jeltje Albert Tietes bij zich geroepen en gezegd dat hij de vermiste doeken moest teruggeven. Jan Krop en de vrouw van Klaas Wijkes de Jonge waren op dat moment bij haar thuis. Albert zei dat hij van de paarsbonte doek niets wist. De blauwe doek had hij tussen dijken gevonden en voor twee stuivers aan Jan Krop verkocht. Jan antwoordde dat Albert hem ook de paarsbonte geruite doek had laten zien en daarom daarover loog. Albert zei verder niets, bleef ontkennen en vertrok.

Diezelfde ochtend rond tien uur kwam Albert terug, terwijl de vrouw van Klaas Wijkes nog bij Jeltje was. Hij zei toen dat hij er niet meer over wilde liegen, maar de waarheid wilde vertellen. Volgens zijn nieuwe uitleg had hij de paarsbonte doek voor acht stuivers en de blauwe voor één schelling van Jeltjes zoontje gekocht. Het zoontje antwoordde dat dit een leugen was. Albert stak daarop zijn vuist uit en zei dat, als het zoontje dat niet wilde toegeven, hij hem eens flink zou slaan.

Om een einde aan de twist te maken, zei Jeltje uiteindelijk dat zij de zaak zou aangeven als Albert de doeken niet wilde betalen of teruggeven.

Albert antwoordde op Jeltjes aankondiging dat zij de zaak zou aangeven:

dat is best

In modern Nederlands: Dat is best.

Uiteindelijk voegde hij eraan toe:

'k zal 't avond weder komen om het nader te verpraten

In modern Nederlands: Ik zal vanavond terugkomen om het nader te bespreken.

Hij kwam echter niet terug. Meer wist Jeltje er niet van. Na voorlezing sloot zij haar verklaring af en ondertekende die eigenhandig te Bergum op 12 juni 1789.

Jan Krop woonde als bakkersknecht bij Jan Hendriks, meesterbakker in Bergum, en was ruim zestien jaar oud. Hij verscheen en werd ondervraagd. Een beëdiging wordt in deze aanhef niet genoemd. Hij verklaarde dat hij op 16 mei laatstleden iets na vijf uur 's avonds enkele bollen naar het huis van Meert Jous wilde brengen. In de buurt stond Albert Tietes, een zoon van Tiete Jans uit Bergum. Albert ging met hem mee naar Meert Jous.

Op de terugweg liet Albert hem twee doeken zien: een nieuwe paarsbonte geruite doek en een blauwe halsdoek. Albert verkocht de blauwe doek aan Jan voor twee stuivers. Voor de paarsbonte bood Jan twaalf stuivers. Albert antwoordde dat hij die laatste niet mocht verkopen omdat hij van zijn moeder was en dat hij hem zou brengen om te laten zomen.

Gistermorgen, iets na negen uur, was Jan bij het huis van Jelle Staphorstius en zijn vrouw. Ook de vrouw van Klaas Wijkes de Jonge was daar. Jeltje Gerrits riep Albert Tietes binnen en vroeg hem te vertellen hoe hij aan de twee doeken kwam die zij miste. Albert zei dat hij de blauwe doek tussen de dijken had gevonden en voor twee stuivers aan Jan verkocht. Van de paarsbonte geruite doek wist hij niets. Jan antwoordde dat dit niet waar was: Albert had hem die doek op 16 mei laten zien.

Albert zei vervolgens dat hij dezelfde ochtend om tien uur zou terugkomen om het verder met Jeltje te bespreken en vertrok.

Jan Krop wist verder niets van het een of ander. Hij beëindigde zijn verklaring na voorlezing en ondertekende die eigenhandig. Bergum, 12 juni 1789. De handtekening luidt Jan Roelfs Krop.

Sijtske Sjoords, de vrouw van Klaas Klaus Wijkes te Bergum, was in haar vierenveertigste levensjaar. Zij verscheen, werd beëdigd en ondervraagd. Zij verklaarde dat zij gisteren, vóór de middag rond negen uur, bij het huis van Jelle Staphorstius te Bergum was. Jelles vrouw riep Albert Tietes, zoon van Tiete Jans te Bergum, binnen toen hij voorbijliep. Jan Krop was daar ook.

Jeltje Gerrits, Jelles vrouw, liet Albert een halve blauwe halsdoek zien en vroeg hoe hij daaraan was gekomen. Hij antwoordde dat hij die op 16 mei jongstleden tussen de dijken had gevonden en aan Jan Krop had verkocht voor twee stuivers. Jeltje vroeg vervolgens naar de paarsbonte geruite doek. Albert ontkende die te hebben gehad.

Jan Krop zei daarop dat Albert erom loog: op 16 mei, toen zij van Meirt Jous naar huis gingen, had Albert hem die doek laten zien. Albert bleef ontkennen en vertrok. Dezelfde morgen rond tien uur kwam hij terug bij Jelle Staphorstius. Na aandringen van Sijtske verklaarde hij niet erom te willen liegen: hij had beide doeken gekocht van Jelles zoontje Allert, de blauwe voor zes en de paarsbonte voor twaalf stuivers. Hij zei bovendien dat hij de geruite doek voor twaalf stuivers aan een kramer op de markt van Bergum had verkocht. Hij bleef erbij dat hij de blauwe voor twee stuivers aan Jan Krop had overgedragen.

Sijtske zei toen tegen Albert:

het is raar een doek van Ses Strs te koopen en voor twee Strs weder te verkopen

In modern Nederlands: Het is raar een doek voor zes stuivers te kopen en voor twee stuivers weer te verkopen.

Albert voegde eraan toe:

dat heb ik gedaan en ik Zal van avond wederkomen. om nader te verpraten

In modern Nederlands: Dat heb ik gedaan en ik zal vanavond terugkomen om het verder te bespreken.

Hij vertrok vervolgens. De getuige ging 's avonds om zeven uur naar haar eigen huis, zonder dat Albert Tietes bij het huis van Jelle Staphorstius was teruggekomen. Verder wist zij niets van het voorval. Na voorlezing sloot zij haar verklaring af en tekende die met haar merk te Bergum op 12 juni 1789.

De attestatie vermeldt dat de verklaring is afgelegd voor de commissaris en geassisteerde secretaris.

De marginale beschikking draagt op de dader of daders aan te houden wanneer zij worden ontdekt, hun bekentenissen of verhoren af te nemen, die naar het Hof te sturen en de delinquent of delinquenten naar het Blokhuis over te brengen. Verder moet speciaal aandacht worden besteed aan Albert Tietes. Wanneer nadere belastende feiten tegen hem ontdekt worden, moeten daarover inlichtingen worden ingewonnen en naar het Hof gestuurd, zodat vervolgens een nadere beschikking kan worden gegeven. De tekst meldt niet dat een arrestatie is uitgevoerd of dat Albert veroordeeld is.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.