Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4
De strijd bij Irnsum en Aylsum en de val van Haring Doenya, 1463
Kempo gedood en Jancke verdreven
Op 16 januari 1463 werd Kempo Doenya in Hemelum door Gale te Coldum en diens zoon Ygo gedood. Daardoor werden Haring, Aggo en hun andere broers vijanden van Jancke Douma. Gaele en Jancke waren partijgenoten en steunden elkaar. Haring trok naar Irnsum, naar het huis van zijn zwager Butte. Hij beroofde Jancke Douwama's pachters, doodde mannen van Jancke en voerde openlijk oorlog tegen hem.
Op 5 februari brandde Hottie Doenya Janckes grote stenen huis in de dorpsbuurt van Irnsum af. Op 10 mei namen Haring Doenya, Butte, de zoon van Ese, en Lyuwe, de zoon van Doytya, Janckes stenen huis in Irnsum in en haalden het neer. Zij verdreven Jancke helemaal uit Irnsum. De Doenya's werden nu nog meer gevreesd dan vroeger, in Oostergo, Westergo en de Zevenwouden. Zij roofden en stichtten brand in Akkrum, Boorn en Wommels en berokkenden veel mensen schade en overlast.
Het rad van avontuur keert
In datzelfde jaar keerde het rad van avontuur zich tegen Doenya. Omstreeks Sint-Maria Magdalena kwam Gale van Coldum bij Jancke Douwama. Met hun soldaten en de Woudlieden trokken zij naar Joucke Galama's huis in Akmarijp. Zij belegerden Agge daar veertien dagen. Agge verliet het huis heimelijk in de nacht. Daarna gaven de soldaten het huis over, met behoud van leven en bezit. Jancke en Gale haalden het neer.
Op Maria-Hemelvaart trok Jancke naar het huis van Rienick, de zoon van Doytya, in Akkrum. Hij nam het in en brak het af. Rienick en Jelle, de zoon van Haye, werden gevangengenomen. Zij zaten lang in Janckes huis in Langweer, omdat Rienick de partij van Doenya hield. Janckes mannen brandden ook het huis van Doytya, Rienicks vader, in Irnsum af.
Na Maria-Hemelvaart trok Jancke met zijn mannen naar Coldum. Gale en Jancke belegerden Kempo Doenya's huis in Hemelum, namen het in en haalden het neer. Zij doodden tien of elf soldaten die er lagen. Gale en zijn zoon Ygo hadden Kempo eerder dat jaar ook al gedood.
Twee huizen belegerd
Op 7 oktober belegerde Jancke Douwama uit Langweer met zijn helpers het huis van Butta Esis, de zwager van Doenya, en het huis van Doytya Abbama in Irnsum. Toen de broers Haring, Aggo en Hottya Doenya dat hoorden, kwamen zij op 10 oktober met al hun macht naar Irnsum om beide huizen te ontzetten. Jancke ging hen tegemoet en dreef hen terug naar Raerd. Zelf trok hij met zijn mannen naar het klooster in Aylsum en bleef daar liggen.
De slag bij Aylsum op 11 oktober
De volgende ochtend kwamen de volgende hoofdelingen met veel mannen bij Haring en zijn broers in Raerd:
- Hette Deeckama;
- Worp Tyaerda van de Geest;
- Tyebbe Wnya;
- Lyuwe Jellinga;
- Douwe Abbinga uit Stiens;
- Jelger Feyesma;
- Sytye Martena;
- Oene Oenema uit Wirdum;
- Doecke Fondens uit Jorwerd.
Zij wilden Doenya tegen Jancke en de andere Vetkopers helpen. De Schieringers hadden ongeveer de helft meer manschappen dan de Vetkopers en waren beter bewapend.
Op die 11 oktober trokken zij met al hun macht naar Irnsum. Bij Nyedam gingen zij over de zijlen naar Aylsum om de Vetkopers uit het klooster te verdrijven. Jancke kwam hun met alle vrienden en mannen die hij bij zich had moedig vanuit het klooster in een veld tegemoet. Daar leverden zij slag. Jancke en de Vetkopers wonnen, verdreven de Schieringers uit het veld en achtervolgden hen tot voorbij Irnsum.
Haring Doenya, Hette Deeckama uit Weidum en Oene Oenema uit Wirdum werden gedood, met nog zeven mannen. Oene was de vader van de vrouw van Feycke Harincxma in Sneek. De andere hoofdelingen ontkwamen. Doecke Fondes werd gevangengenomen. Veel wapens, paarden en kleding bleven op het veld achter.
Daarna kreeg Jancke Doytya's huis in handen en twee dagen later ook Butte Esis' huis. Het ene haalde hij neer en op het andere woonde hij lange tijd. De soldaten op Hiddamahuis in Nijland hoorden dat hun hoofdeling Haring Doenya was gedood. Uit angst verlieten zij het huis en lieten het leeg achter. Goslick Juwinga uit Bolsward nam het in en legde er zijn eigen mannen in.
Brand in Hallum en een nieuw klooster
Op 7 november 1463 verbrandde Lyuwe Jellinga Romcke Doenya op de kerktoren in Hallum. In hetzelfde jaar werd bij Sneek in Sydsingwier het begijnenklooster gesticht dat in Worps tijd Groendyck werd genoemd.
Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Op de kaart
Bij deze kroniek
Bronnen en verantwoording
Worp van Thabor, Kronijk van Friesland, vierde boek, Friesch Genootschap, Leeuwarden 1850, gedrukte blz. 108-111 (PDF-bladzijden 119-122).
Online kronieken, dagboeken en brieven
- Vanaf het nieuwe jaar 1463 onderaan blz. 108 tot de stichting van het klooster bij Sneek bovenaan blz. 111. De nieuwe gebeurtenissen onder 1464 zijn nog niet verwerkt.
- Alle aanvallen en tegenaanvallen, genoemde huizen en pachters zijn behouden. Data: 16 januari, 5 februari, 10 mei, omstreeks Maria Magdalena, Maria-Hemelvaart en daarna, 7/10/11 oktober en 7 november. Veertien dagen, tien of elf gedode soldaten, zeven andere mannen en twee dagen tussen de twee huisinnamen zijn niet tot algemene aantallen verkort.
- Wel den helffte meer volcks is als ongeveer de helft meer manschappen weergegeven, niet tweemaal zoveel. De bron zegt ook dat de Schieringers beter bewapend waren. Beide mededelingen staan naast hun nederlaag en zijn geen eigen militaire berekening.
- Alle negen met naam genoemde versterkingen op de ochtend van 11 oktober, de route via Nyedam en de zijlen, het uitrukken uit het klooster, de achtervolging, drie genoemde doden, Oenes verwantschap, Doeckes gevangenneming en wapens/paarden/kleding zijn opgenomen.
- Het ene huis wordt gesloopt en het andere bewoond, maar de bron bepaalt in die slotzin niet ondubbelzinnig welk van de twee. De hertaling kiest dat daarom niet op eigen gezag. De angst en vlucht van Hiddama’s bezetting staan uitdrukkelijk in de kroniek en zijn geen door ons toegevoegde gevoelens.
- Romcke Doenya op de kerktoren in Hallum en het begijnenklooster op Sydsingwier zijn behouden. Nu Groendyck is het perspectief van het kroniekrelaas. Het klooster is niet zonder aanvullende bronnen als een nog bestaand gebouw op de kaart aangewezen. Aylsum en Nyedam blijven historische naamvormen zonder onbewezen exacte locatie.
- De beelden zijn algemene historische voorstellingen, niet beelden van de genoemde gebeurtenis of een bewezen locatie. Hun eigen periode is vermeld. De kaart toont een passend huidig overzicht zonder niet bewezen gebouwlocaties of historische grenzen.
In die bueren bij het op 5 februari verbrande huis op blz. 108 is als dorpsbuurt van Irnsum weergegeven. De vermelding nw wort genoempt toe Groendyck op blz. 111 geldt voor Worps tijd; zij bewijst geen actuele kloosterlocatie of een nog bestaand kloostergebouw.
De volledige bij deze pagina horende overgeleverde passage is met de afdruk van boek 4 vergeleken. Onzekere tekstlezingen, naamvormen en dateringen blijven afzonderlijk verantwoord. De vergelijking met de kroniek is geen onafhankelijke bevestiging van al haar historische mededelingen.