Wijerd Jelckama (ca. 1490-1523)

Over Wijerd Jelckama weten we veel minder dan over Grutte Pier. Hij leefde in een tijd waarin Friesland geen rustig bestuurde provincie was, maar een land waar steden, hoofdelingen, boeren, buitenlandse vorsten en huurlingenlegers voortdurend van partij konden veranderen. Wijerd werd daarin soldaat, aanvoerder en uiteindelijk een van de laatste leiders van het gewapende verzet tegen het gezag van Karel V.

Zijn naam wordt in latere bronnen ook geschreven als Wierd, Wijard of Groote Wierd. De bijnaam wijst erop dat hij als een grote en sterke man werd herinnerd. Ook wordt hij vaak een neef van Grutte Pier genoemd. Die familieband is echter niet met dezelfde zekerheid uit eigentijdse bronnen te bewijzen. Historicus J.J. Kalma wees er later al op dat juist die verwantschap onzeker is.

Een jonge man in een land vol legers

Wijerd werd waarschijnlijk rond 1490 geboren. Dat betekende dat hij als kind de laatste jaren van de oude Friese vrijheid meemaakte. Rond 1500 probeerden de Saksische hertogen Friesland onder centraal gezag te brengen. Daartegen kwamen verschillende Friese groepen in verzet. Steden werden belegerd, dorpen geplunderd en boeren moesten voedsel, paarden en geld leveren aan passerende troepen.

Voor gewone inwoners was het verschil tussen vriend en vijand soms klein. De kroniekschrijver Worp van Thabor beschrijft hoe legers die voor de ene partij vochten zich terugtrokken zodra een sterkere vijand naderde. De inwoners die achterbleven, konden vervolgens door de tegenpartij worden beroofd of gevangen genomen. Wanneer het ene leger vertrokken was en het andere terugkwam, gebeurde hetzelfde opnieuw.

Dat is de wereld waarin Wijerd volwassen werd. Soldaat zijn betekende niet netjes marcheren in een uniform leger. Mannen trokken met speren, zwaarden, pieken, haakbussen en buitgemaakt geschut van stad naar stad. Een leger leefde voor een groot deel van wat onderweg werd gevorderd of geplunderd.

De strijd van Wijerd raakte nauw verweven met die van Grutte Pier.

1515: de strijd van Grutte Pier

Vanaf 1515 werd Grutte Pier een van de bekendste leiders van het Friese verzet. Hij koos de kant van de hertog van Gelre, de belangrijkste tegenstander van de Saksische en later Bourgondisch-Habsburgse machthebbers. Wijerd sloot zich waarschijnlijk in deze periode bij hem aan en wordt in latere bronnen als zijn tweede man beschreven.

Dat betekende dat Wijerd deel uitmaakte van een strijd die tegelijk lokaal en internationaal was. Friezen vochten voor hun eigen belangen, maar waren afhankelijk van geld, soldaten en wapens van de hertog van Gelre. Aan de andere kant stonden troepen van Saksen, Holland en uiteindelijk keizer Karel V. Daartussen trokken beroepshuurlingen die vooral vochten zolang zij betaald werden.

Lees ook het levensverhaal van Grutte Pier .

1517: met schepen naar Holland

In 1517 bereikte de strijd een hoogtepunt. Grutte Pier en de Gelderse Friezen beheersten een vloot op de Zuiderzee. Daarmee konden zij niet alleen Hollandse koopvaarders aanvallen, maar ook complete groepen soldaten overzetten.

Bij de tocht naar Medemblik voeren de aanvallers vanuit Friesland de Zuiderzee over. Latere verhalen noemen Wijerd samen met Pier als een van de leiders. De stad Medemblik werd ingenomen, geplunderd en voor een groot deel in brand gestoken. Bewoners zochten bescherming in kasteel Radboud, dat niet werd veroverd.

Zo'n aanval duurde voor de bevolking veel langer dan het gevecht zelf. Huizen werden opengebroken, voorraden meegenomen, paarden gevorderd en brand kon hele straten verwoesten. Voor de aanvallers was buit een belangrijk onderdeel van de oorlogvoering. Soldij werd onregelmatig betaald en plundering was vaak de manier waarop soldaten zichzelf schadeloos stelden.

De oorlog ging ook over zee

Voor Wijerd en zijn mannen was de Zuiderzee geen grens maar een verkeersweg. Met kleine en middelgrote zeilschepen kon een leger vanuit Friesland naar Holland varen, Hollandse handelsroutes verstoren of soldaten aan land zetten. Dat gaf de Friese rebellen een vrijheid die zij op land vaak niet hadden.

Op een oorlogsschip of gewapende koopvaarder was weinig comfort. Mannen sliepen dicht op elkaar, wapens en voorraden namen ruimte in en een tocht was volledig afhankelijk van wind en weer. Een vloot van tientallen schepen kon bovendien moeilijk bij elkaar blijven. Wie bij slecht weer afdreef of strandde, kon zonder gevecht al verloren zijn.

Na Piers dood ging de strijd onder leiding van andere aanvoerders verder.

Na 1520: zonder Grutte Pier verder

Grutte Pier trok zich aan het einde van zijn leven uit de strijd terug en stierf in oktober 1520 in Sneek. Daarna bleef een groep Gelderse Friezen doorgaan. Wijerd wordt in latere geschiedschrijving als hun belangrijkste aanvoerder genoemd.

Zijn positie was moeilijker dan die van Pier enkele jaren eerder. De steun onder de Friezen was verdeeld. Veel inwoners waren oorlogsmoe. Bovendien werd steeds duidelijker dat ook de hertog van Gelre Friesland niet alleen hielp om de oude Friese vrijheid te herstellen. Hij wilde zelf invloed en gezag.

Daarmee veranderde het karakter van de strijd. Voor een deel van de Friezen was Gelre eerst een bondgenoot tegen vreemde overheersing geweest; later kon dezelfde hertog als nieuwe machthebber worden gezien. Worp van Thabor schreef kritisch over beide partijen en beschreef hoe gewone Friezen door de voortdurende oorlog werden uitgeput.

1522: nog steeds aanvallen over de Zuiderzee

Volgens een latere Hollandse kroniek vielen Gelderse Friezen in 1522 Texel en Wieringen aan. De eilanden moesten geld betalen, goederen werden meegenomen en zelfs bestuurders zouden als gijzelaars naar Sneek zijn gevoerd. Wijerd wordt niet in iedere bron persoonlijk bij deze tocht genoemd, maar het laat zien dat de groep waartoe hij behoorde ook na de dood van Pier nog in staat was de Hollandse kust te bedreigen.

Voor bewoners van kustplaatsen was dat een reëel gevaar. Een schip aan de horizon kon handel brengen, maar ook soldaten. Waarschuwingstijd was kort en plaatselijke milities waren niet altijd sterk genoeg om een georganiseerde aanval tegen te houden.

1523: de laatste strijd in Zuidwest-Friesland

In 1523 probeerde Karel V de laatste Gelderse steunpunten in Friesland uit te schakelen. Workum en Sloten werden belangrijke doelen. In Workum hadden de Geldersen versterkingen aangelegd. Ook de kerk en toren maakten deel uit van het militaire landschap: stenen gebouwen waren in een tijd van veel houten huizen natuurlijke verdedigingspunten.

Sloten werd eveneens belegerd. Een latere biografische traditie plaatst Wijerd daar als verdediger. De Hollandse bevelhebber Jan van Wassenaer raakte tijdens de strijd om Sloten door een kogel in zijn arm gewond en overleed later aan die verwonding. Dat incident laat zien hoe vuurwapens inmiddels naast pieken en zwaarden een belangrijke rol speelden.

Over de precieze omstandigheden van Wijerds gevangenneming lopen latere bronnen uiteen. Het is daarom beter niet ieder detail uit 18de- en 19de-eeuwse verhalen als vaststaand feit te behandelen. Zeker is wel dat het gewapende Gelderse verzet in Friesland in 1523 werd gebroken en dat Wijerd in handen van zijn tegenstanders viel.

Gevangen in Leeuwarden

Wijerd werd naar Leeuwarden gebracht. Daar stond het Blokhuis, de versterkte burcht van het landsbestuur. Voor tegenstanders van de nieuwe machthebbers was dit niet alleen een fort maar ook een gevangenis.

Lees meer over de terechtstelling van Wijerd Jelckama en de laatste rebellen in Leeuwarden .

In 1523 werd Wijerd onthoofd. De precieze datum verschilt in latere bronnen: vaak wordt 7 juli genoemd, terwijl een 19de-eeuws biografisch woordenboek 23 november geeft. Omdat de eigentijdse bewijsvoering voor die exacte datum niet duidelijk is, is het veiliger om op deze pagina alleen het jaar 1523 als zeker te noemen.

Met zijn dood verdween een van de laatste bekende leiders van de gewapende Gelderse Friezen. Een jaar later was het centrale gezag van Karel V in Friesland veel sterker gevestigd.

Het beroemde grote zwaard

In het Fries Museum wordt een uitzonderlijk groot tweehandig zwaard bewaard dat traditioneel aan Grutte Pier wordt verbonden. Het is ruim twee meter lang. Zeker is dat het een echt 16de-eeuws gevechtswapen is, maar niet dat Pier het persoonlijk gebruikte.

Er is zelfs geopperd dat het zwaard van Wijerd kan zijn geweest. Ook hij werd in latere verhalen als uitzonderlijk groot en sterk beschreven. Voor een bezoeker is dat een mooi voorbeeld van het verschil tussen geschiedenis en legende: het voorwerp is echt, maar de naam van de oorspronkelijke eigenaar is niet bewezen.

Hoe zag het dagelijks leven in zijn tijd eruit?

Wijerds leven maakt vooral duidelijk hoe dichtbij oorlog voor Friezen rond 1515-1523 was. Een boer kon zijn land bewerken en enkele weken later met een spies of piek worden opgeroepen. Een stad kon 's morgens nog onder Gelders bestuur staan en na een beleg onder Bourgondisch gezag vallen. Kerken, kloosters, boerderijen en stadspoorten werden gebruikt voor verdediging.

De gevolgen waren niet alleen militair. Oogsten konden worden vernield, vee werd meegenomen, huizen afgebrand en inwoners moesten soldaten voeden of inkwartieren. Wie de verkeerde politieke keuze maakte, kon zijn bezit verliezen of eindigen voor het Hof van Friesland in Leeuwarden.

Daarom is Wijerd niet alleen interessant als opvolger van Grutte Pier. Zijn korte leven valt precies in de jaren waarin de oude Friese politieke zelfstandigheid definitief plaatsmaakte voor het gezag van een grotere Europese vorst.