Toen en Toen ..
ZoekenHet verhaal van Friesland

Koorts, bloed ophoesten en een dokter in Groningen - augustus en september 1870

De 26-jarige Dieuwke Johannes Hannema uit een Friese boerenfamilie woonde met haar broer Berend in Hantum en schreef in 1870 over haar familie, haar dagelijks leven en haar verslechterende gezondheid.

1-18 augustus

Dieuwke Johannes Hannema (in modern Nederlands):

1 augustus. Eabe heeft Dina bij ons gebracht en is via Ternaard gereden. Wietsche ging met hem naar tante. Ik heb koorts en heel veel pijn in mijn ledematen.

2 augustus. Tjitske kwam met Johannes. Ik ben erg koortsig en lusteloos.

3 augustus. Dina en ik gingen naar tante Eelkje. Berend ging naar Dokkum. Ik voelde mij beter dan gisteren.

4 augustus. Dina, Berend en ik gingen naar Tjitske. Ik was zeer koortsig en verschrikkelijk moe. Vanmorgen heb ik erg gebraakt.

5 augustus. Dina en ik hebben bessensap gemaakt. Mijn logée helpt mij trouw en is een grote steun voor mij.

6 augustus. Ik heb vannacht slecht geslapen. Vanmorgen voelde ik mij ziekelijk en om half elf ging ik alweer naar bed. Vanmiddag ging het iets beter.

7 augustus. Vanmiddag kreeg ik een bloedzuiger op mijn zij. De pijn daar werd veel minder en ik had het ruimer. Oom Jetze en tante waren er.

8 augustus. Berend ging naar Ee om Wietsche te halen. Het gaat iets beter met mij.

9 augustus. Berend, de familie uit Ee en ik gingen naar Gerard en Grietje. Ik raakte erg vermoeid.

10 augustus. Het regende de hele dag. Sijtze was hier. Ik voel me ongeveer hetzelfde. Toen ik vanavond op bed lag, begon ik te hoesten en moest ik bijna braken.

12 augustus. Eabe is hier en Dina ging naar Tjitske. Ik voel mij niet goed. Vanavond had ik koorts en wat diarree. Vanmorgen kreeg ik opnieuw een bloedzuiger op mijn zij, maar deze keer hielp het helemaal niet. De pijn in mijn zij verdwijnt niet. Vanavond nam ik opnieuw de pillen van de dokter.

Ziekenzorg rond 1880.

Ziekenzorg rond 1880.

Dieuwke Johannes Hannema (in modern Nederlands):

13 augustus. Ik voel me iets beter, maar ik ben zo zwak dat ik bijna niets kan.

14 augustus. Dominee Van der Beek heeft hier gepreekt en het avondmaal werd gevierd. Ik bleef alleen thuis. Na de kerk kwamen mensen hier koffie drinken. Berend ging naar oom en oom kwam vanavond hier. Ik had weinig koorts.

15 augustus. Eabe en Douwe kwamen Dina halen. Het voelt meteen leeg nu zij weg is. Ze heeft mij zo veel diensten bewezen. Vanmiddag voelde ik mij aardig goed, maar vanavond was ik weer koortsig.

16 augustus. Berend ging naar Leeuwarden en vanmiddag naar Tjitske. Ik voel me vandaag heel goed en heb weinig koorts.

17 augustus. Tante en Eabe waren hier. Vanmiddag voelde ik mij niet zo goed als gisteren. Vanavond flink koorts.

18 augustus. Ik ging naar Tjitske. Oom Jetze, Hartman, Berend en ik hebben de landerijen verdeeld.

19-31 augustus

Dieuwke Johannes Hannema (in modern Nederlands):

19 augustus. Ik was de hele dag erg zenuwachtig, maar vanmiddag werd het iets beter en had ik niet veel koorts. Ik heb naar Ee geschreven. Lang achtereen schrijven lukt niet: alles gaat mij dan voor de ogen schemeren. Ik weet niet of dat van de zwakte komt, maar het is lastig.

20 augustus. Gisteravond heb ik op bed vreselijk gehoest en uiteindelijk gebraakt. De pijn in mijn zij wordt minder, maar soms is het hoesten haast niet uit te houden en weet ik niet hoe ik moet liggen. Wat zal dit worden?

21 augustus. De dokter was hier. Ik heb met hem gesproken. Ik zei dat ik ongetwijfeld de familiekwaal had. Hij zei dat het reumatiek was. Dat het liggend meer pijn deed dan zittend, zou door de spieren komen. Ik weet het niet; ik ben bang, erg bang. Vandaag voel ik mij vrij goed, maar zonder die pijnlijke zij en met wat meer eetlust zou ik volgens mij snel opknappen. Ik hoest ook slijm op.

"ik vrees ! ik vrees !"

Dieuwke Johannes Hannema (in modern Nederlands):

22 augustus. Ik voel mij redelijk goed. Dominee Van der Beek kwam met zijn vrouw en twee kinderen thee drinken en afscheid nemen; zij verhuizen naar Valburg.

23 augustus. Eabe is hier. Mijn gezondheid gaat beter, maar ik blijf heel zwak.

24 augustus. Vanmorgen ging het niet bijzonder goed. Vanavond hoestte ik een beetje en tot mijn grote schrik zat er bloed in het slijm. Daarna kwamen er een paar stukjes die helemaal uit bloed bestonden. De dokter kwam vanavond. Hij zei dat het uit mijn borst kwam, maar dat hij er door de kleine hoeveelheid geen gevaar in zag. Ik ben er zeer van geschrokken. Het bevestigt mijn vrees en neemt mij een deel van de moed af.

Handwerk rond 1850.

Handwerk rond 1850.

Dieuwke Johannes Hannema (in modern Nederlands):

25 augustus. Ik voel me ongeveer hetzelfde als anders. Het slapen gaat beter en ik merk verder niets van wat gisteren gebeurd is. Ik hoop zo dat het geen gevolgen heeft.

26 augustus. Vandaag is het vijftien jaar geleden dat onze lieve vader stierf. Precies een jaar geleden vertrokken wij uit Bad Soden. Eabe en Douwe zijn geweest.

27 augustus. De dokter kwam. Ik heb hem gevraagd of ik wel beter kan worden. Hij zei dat ik nooit sterk zou zijn, dat was ik vroeger ook niet, maar dat ik best weer gezond en vrolijk zou kunnen leven. Wat zou ik graag zien dat hij gelijk heeft. De Heer regeert.

28 augustus. Tante Anna, neef Willem en Grietje kwamen na de kerk koffie drinken. Vanmiddag was oom hier.

Dieuwke Johannes Hannema (in modern Nederlands):

29 augustus. Ik voel mij redelijk goed, maar heb bijna niets gegeten.

30 augustus. Eabe, Martha en Geertje kwamen. Het was een aangename dag en ik voelde mij heel goed.

31 augustus. De dokter kwam vanmorgen. Hij zag dat ik zwakker werd en zei dat dit vanzelf ging als ik nauwelijks iets binnenkreeg. Hij wil nu mijn maag behandelen. Ik ben bang dat daar niet de kern van het probleem zit.

1-16 september

Dieuwke Johannes Hannema (in modern Nederlands):

1 september. Ik ben de hele dag alleen geweest. Oom kwam vanavond. Morgen reist hij naar Zutphen.

2 september. Eabe en tante kwamen. Ik voel mij aardig goed.

3 september. De dokter kwam. Wij hebben samen besloten een professor te raadplegen en de dokter vond dat goed. Wat hoop ik dat dit iets oplevert.

4 september. Berend en Teatsche gingen vanmorgen naar Hantumhuizen. Vanmiddag kwamen oom, Tjitske en de vrouw van S. Vellema. Ik voel me heel goed.

Personenvervoer rond 1850.

Personenvervoer rond 1850.

Dieuwke Johannes Hannema (in modern Nederlands):

5 september. Eabe kwam. Vanmiddag ging het aardig, maar 's morgens heb ik koorts en krijg ik het eerst koud.

6 september. Berend ging naar Dokkum. Wij hebben professor Rosenstein een telegram gestuurd en gevraagd of hij woensdag of donderdag tijd had. Het antwoord kwam: donderdag. Vanavond kreeg ik vijf poeders van mijn dokter tegen de koorts.

7 september. Mijn beste tante en Eabe zijn vanmorgen gekomen. Berend heeft ons naar Veenwouden gebracht. Om zes uur kwamen we in Groningen aan. Ik was niet erg moe.

8 september. Ik heb vannacht redelijk geslapen. Om half tien gingen wij naar de professor. Hij onderzocht mijn borst aan de bovenkant maar kort en vroeg heel precies naar mijn familie. Hij raadde mij aan erg voorzichtig te zijn, rustig te blijven en mij nooit te veel in te spannen. Over medicijnen zou hij mijn dokter schrijven. Ik ben niet moediger geworden. Ik verwachtte geen wonder, maar zijn vragen over de familie en zijn stilzwijgen toen ik zei dat ik bang was voor mijn borst, maken mijn angst sterker. Om half twee namen wij weer de trein. Ik voelde mij niet goed. Berend haalde ons af. Toen wij thuiskwamen ging het nog redelijk, maar 's avonds in bed merkte ik hoeveel de reis mij had gekost. Mijn lieve familieleden zijn vanavond weer naar huis gereden.

9 september. Ik heb redelijk geslapen. Oom en dokter kwamen vanmorgen. Ze wilden alles weten van de reis en hoe ik me voelde. De dokter was vriendelijk en belangstellend. Wij wachten met nieuwe medicijnen tot de brief van professor Rosenstein er is. Tjitske kwam met kleine Johannes.

10 september. Ik heb tot vier uur heerlijk geslapen. Wat was dat een genot. Geertje de Waal kwam gisteren naar Hantum en was vanmiddag bij mij.

"wat is dat een genot !"

Dieuwke Johannes Hannema (in modern Nederlands):

11 september. Gerard en Grietje kwamen koffie drinken, oom kwam vanavond. Ik voel mij niet goed.

12 september. Geertje was hier. Ik heb tegenwoordig iedere ochtend koorts. Vanmorgen ging ik om elf uur naar bed en om twee uur stond ik weer op.

13 september. Mijn Eabe kwam. Ik voelde mij de hele dag niet goed.

14 september. Hartman was hier. Het ging beter dan gisteren, maar eten lukt mij niet.

15 september. Er kwamen nogal wat kooplieden. Ik voel mij ongeveer hetzelfde. Tegenwoordig leef ik van melk en vruchten.

16 september. Het was vanmorgen druk bij mij. Dokter, oom en Tjitske kwamen met Johannes. Ik was zo naar: eerst de koorts en toen moest ik overgeven. Voor twaalf uur kon ik nauwelijks naar bed. Vanmiddag kwamen Douwe en Eabe en vanavond oom.

De eerdere aantekeningen beginnen bij Rouw, winter, familiebezoek, oorijzer en koorts - januari tot en met juni 1870.

Rouw, winter, familiebezoek, oorijzer en koorts - januari tot en met juni 1870

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.