BergumBergum 1798 - Gerookt spek en een handkorf verdwenen na een boelgoed
Historische aangifte en getuigenverklaringen uit 1798, vastgelegd bij het gerecht van Tietjerksteradeel.
In april 1798 werd in het huis van Getje Oenes op de Heidstreek onder Bergum een boelgoed gehouden. Daarna waren een handkorf met bollen en een stuk gerookt spek verdwenen. Haar zoon Jelle Marks legde op 14 april een verklaring af. Getje en Leonardus Spelter werden op 18 april gehoord. Hun verklaringen werden in Bergum opgenomen.
De verklaring van Jelle Marks, 14 april 1798
Jelle Marks was huisman onder Bergum en volgens de akte in zijn 39ste levensjaar. Hij was opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.
Jelle verklaarde dat de handkorf met bollen en het gerookte spek uit het huis van zijn moeder Getje Oenes, weduwe van Mark Jelles, waren weggenomen nadat het boelgoed was afgelopen. Hij plaatste de vermissing op de voorafgaande avond.
Over een mogelijke dader had Jelle alleen een bericht via zijn zoon. Mechiel Spelter, ketellapper uit Veenwouden, zou die zoon hebben verteld dat hij Andries Aukes uit Veenwouden het spek had zien stelen. Jelle verklaarde niet dat hij dat zelf had gezien.
Na de voorlezing erkende Jelle het merk tussen zijn voor- en achternaam als door hemzelf gezet. De akte is opgemaakt te Bergum op 14 april 1798.
De verklaring van Getje Oenes, 18 april 1798
Getje Oenes was de weduwe van Mark Jelles. Zij woonde op de Heidstreek onder Bergum en was volgens haar verklaring in haar 71ste levensjaar. Ook zij werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.
Zij vertelde dat na het boelgoed in haar huis een stuk gerookt spek en een handkorf met bollen bij de bedsteden waren weggenomen.
De korf werd de volgende dag, zondag 15 april 1798, om ongeveer negen uur weer voor haar deur gebracht. Er zaten nog enkele bollen in. Getje zei niet wie de korf terugbracht. Van het stuk spek vermeldde zij geen teruggave.
Getje kon niet verklaren wie de dader of daders waren. Nadat de verklaring haar duidelijk was voorgelezen, erkende zij het zelf geplaatste merk tussen "Getje" en "Oenes". De akte werd op 18 april 1798 te Bergum opgemaakt.
De verklaring van Leonardus Spelter, 18 april 1798
Leonardus Spelter was koperslager, woonde in Veenwouden en was ongeveer 33 jaar oud. Hij verscheen voor het gerecht, werd ondervraagd en beëdigd.
Leonardus verklaarde te hebben gehoord dat Andries Aukes, eveneens uit Veenwouden, met een papier met iets erin de deur was uitgegaan. Hij kon niet zeggen wat voor geld in het papier zat of van wie het was. Hij verklaarde niet zelf te hebben gezien dat Andries het spek of de korf wegnam.
Na voorlezing ondertekende Leonardus zelf zijn verklaring met de naam "Leonardus Spelters". De akte werd op 18 april 1798 te Bergum opgemaakt. Daaronder staat de bevestiging van Conrad Roeling en een tweede, niet leesbare handtekening.
In het gerechtelijk verslag komen dus drie afzonderlijke verklaringen voor: een bericht dat Jelle via zijn zoon kreeg, de aangifte van Getje en een bericht dat Leonardus had gehoord. In de geschiedenis van Bergum in de 18de eeuw staan meer gebeurtenissen uit dezelfde plaats. Ook zijn verhalen uit het 18de-eeuwse Veenwouden bewaard, het dorp waar Mechiel en Leonardus woonden.
Dit verhaal staat ook in het verhalen uit Bergum in 1796-1799. Andere dorpen komen aan bod in het overzicht van Tietjerksteradeel, 1795-1802.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Bergum en de Heidstreek
Bergum en nabije plaatsen
Dagelijks leven en tijd
Wonen op het platteland
Voeding in Friesland rond 1800
Handel en verkoop
Misdaad en straf
De Bataafse Republiek in FrieslandAfbeeldingen
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Plaatsen in de omgeving in de 18de eeuw
Bronnen
Gerecht van Tietjerksteradeel, informatieboek 5, EA-4, dossier IB5-EA-4-D01; verklaringen IB5-EA-4-V01 (Jelle Marks), V02 (Getje Oenes), V03 (Leonardus Spelter); bronbladen 51-54. Diplomatische transcripties en volledige moderne Nederlandse hertalingen in de aangeleverde bronbewerking. Getuigenverklaringen van 14 en 18 april 1798.
Verantwoording
De voornaam van Jelle is niet helemaal zeker gelezen (Jelle of Jolle); ook zijn leeftijdsaanduiding, "gisterenavond", en de achternaam van Andries (Aukes) zijn deels onzeker. De verklaring van Jelle noemt de avond vóór 14 april; Getje spreekt over teruggave op zondag 15 april "de volgende dag". Deze tijdsaanduidingen zijn niet stilzwijgend gelijkgetrokken. Het woord bij de oorspronkelijke plaats van de korf luidt "bedsteken" of "bedsteden".
Het bericht over Andries kwam volgens Jelle via zijn zoon en Mechiel. In deze stukken is geen eigen verklaring van Mechiel of van Andries opgenomen. Leonardus verklaarde slechts wat hij had gehoord; een verwantschap met Mechiel wordt in het dossier niet vastgesteld. In zijn verklaring is de omschrijving "papier met goed" onduidelijk, hoewel vervolgens over geld in het papier wordt gesproken. De inhoud is daarom niet nader ingevuld en er is geen bewezen verband met de vermiste korf of het spek.
Getje is in haar 71ste levensjaar vermeld (in een index kan dat als 70 voltooide jaren voorkomen). De verklaringen vermelden eigen merken van Jelle en Getje; Leonardus ondertekent als "Leonardus Spelters". De tweede handtekeningen zijn onleesbaar. Geen vonnis is in dit dossier opgenomen. De afbeeldingen zijn historische illustraties en tonen niet Getjes huis of de betrokken personen.
Verantwoording
- Enkele historische woordlezingen blijven onzeker. Er zijn geen aanvullende voorwerpen, namen of gebeurtenissen als vaststaand ingevuld.