Bergum 1806 - Geweld tijdens een koffieavond bij Aaltje Uilkes

Zeven getuigenverklaringen uit 30 januari 1806, vastgelegd door het gerecht van Tietjerksteradeel.

Op 26 januari 1806 werd er koffie gedronken in het huis van Aaltje Uilkes op de Nieuwstad in Bergum. Zeven aanwezigen vertelden ieder afzonderlijk wat zij die avond meemaakten. Hun verklaringen zijn hieronder in de eigen volgorde uitgewerkt.

Verklaring van Aaltje Uilkes

Aaltje Uilkes, weduwe van wijlen Jan Jacobs Smitje, wonend op de Nieuwe Stad te Bergum, verklaarde dat op zondagavond de 26e van deze maand enkele mensen bij haar thuis waren om koffie te drinken: Liebbe Geerts, boerenknecht bij Antje Jochums in Garijp; Gabriel Oebles, boerenknecht bij de weduwe Roels in Garijp; en Jouke Doejes, boerenknecht bij Gosse Jennes te Bergum. Verder waren Eelkje Sakes, dochter van Sake Rienks, timmerman te Bergum, en Trijntje Wybes, dienstmeid bij Cornelis Sydes te Bergum, aanwezig.

Ook haar eigen dochter Uilkjen Jans was er. Die diende bij een boer in Deinum en was op dat moment bij haar moeder thuis. Terwijl zij rustig en vreedzaam bij haar zaten, werd tussen acht en negen uur aanhoudend lawaai bij de voorgevel gemaakt. Uiteindelijk werd boven de achterdeur een gat in het rieten dak gemaakt. Daardoor werd met een hand de sleutel van de deur geschoven. Daarna liep iemand door de gang naar buiten via de voordeur. Zij kon niet zeggen wie dat hadden gedaan.

Zij maakte meteen de achterdeur van binnen zo dicht dat die niet van buiten geopend kon worden. Ook de voordeur sloot zij. Enige tijd later braken Jouke Boukes en Cornelis Boukes, twee ongehuwde mannen uit Bergum, het oostelijkste houten venster van de kamer open. Zij zat daar met haar gezelschap. De mannen vroegen of zij hen binnen wilde laten. Zij antwoordde: 'Niet graag.' Ze gingen meteen naar de voordeur, maakten die met geweld open, braken haar stuk en kwamen naar binnen. Daarna braken ze de kamerdeur met geweld open.

Die was alleen met een aan de klink geknoopt touw gesloten, dat door de deur naar binnen was getrokken. Het middelste deel van de deur werd eruitgeslagen. Cornelis Boukes klom als eerste de kamer in. De getuige greep de tang en sloeg Cornelis daarmee krachtig tussen hals en nek. Zij pakte de tang opnieuw om hem nog een slag te geven, maar haar gezelschap hield haar tegen. Jouke sprong toe om zijn broer Cornelis te helpen. De broers sloegen Jouke Doejes volgens haar op een ontmenschte wijze.

Daarna sloegen en mishandelden ze Gabriel Oebles en Liebbe Geerts op dezelfde manier. Er lag bloed door de kamer. De kamer en het schoorsteenkleed waren als met bloed besmeurd. Zij probeerde de mannen zo veel mogelijk tot bedaren te brengen. Tegen Cornelis zei zij dat zij geen vechten in haar huis wilde. Hij antwoordde dat hij de duivel was en dat die dag was geworden, en dat hij zo veel zin in slaan had dat hem de botten. Bij die woorden liep zij benauwd het huis uit. Zij kon daardoor niet zeggen hoe het verder afliep.

Toen zij om middernacht thuiskwam, was er niemand meer dan Trijntje Wybes, haar dochter Uilkjen Jans en een Alle Ages, ongehuwde man te Bergum. De twee vrouwen waren nog erg ontsteld. Met hun drieën zaten zij bij het vuur. Haar oude moeder lag in de kamer in bed, waar zij het grootste deel van de avond had gelegen.

Verklaring van Uilkjen Jans

Uilkjen Jans, dochter van Aaltje Uilkes, weduwe van wijlen Jan Jacobs Smitje te Bergum, woonde bij Popke Sakes, timmerman te Deinum, maar verbleef nu bij haar moeder. Zij was. Zij verklaarde dat op zondagavond de 26e Liebbe Geerts, boerenknecht bij Antje Jochums in Garijp, Gabriel Oebles, boerenknecht bij de weduwe Atze Oebles in Garijp, en Jouke Doejes, boerenknecht bij Gosse Hinnes te Bergum, bij haar moeder koffie dronken.

Ook Eelkje Sakes, dochter van Sake Rienks, timmerman te Bergum, en Trijntje Wipkes, dienstmeid bij Cornelis Sydes te Bergum, waren er. Terwijl zij en het gezelschap rustig en vreedzaam in huis zaten, werd tussen acht en negen uur aanhoudend lawaai om het huis gemaakt. Uiteindelijk werd boven de achterdeur een gat in het rieten dak gemaakt. Met een hand werd daardoor de grendel van de deur geschoven. Daarna liep iemand door de gang naar buiten via de voordeur. Zij kon niet zeggen wie dat hadden gedaan.

Haar moeder sloot de achterdeur van binnen zo dat die alleen met geweld van buiten geopend kon worden. Ook de voordeur sloot zij. Enige tijd later braken Jouke Boukes en Cornelis Boukes, ongehuwde mannen uit Bergum, het oostelijkste houten venster van de kamer open. Daar zat het gezelschap. Ze vroegen haar moeder of zij hen binnen wilde laten. Die antwoordde: 'Niet graag.' Daarop gingen ze meteen naar de voordeur. De binnendeur werd met geweld geopend en stukgeslagen. Ze kwamen het huis binnen.

Vervolgens braken ze de kamerdeur met geweld open. Die werd anders van buiten geopend met een touw aan de klink; haar moeder had dat touw naar binnen getrokken. Het midden van de deur werd eruitgeslagen. Cornelis Boukes kwam als eerste in de kamer. Haar moeder pakte de tang en sloeg hem daarmee krachtig tussen hals en nek. Ze haalde de tang weer naar zich toe om nog eens te slaan, maar het gezelschap hield haar tegen. Jouke sprong toe om zijn broer Cornelis te helpen.

De mannen sloegen Jouke Doejes volgens haar op een ontmenschte wijze. Daarna mishandelden ze ook Gabriel Oebles en Liebbe Geerts. Er lag bloed door de kamer. De kamer en het schoorsteenkleed waren als met bloed besmeurd. Haar moeder probeerde hen zo veel mogelijk te kalmeren. Toen ze tegen Cornelis zei dat ze geen vechten in huis wilde, antwoordde hij dat hij de duivel was en die dag was geworden. Hij had zo veel zin in slaan dat hem 'de botten barstten'. Bij die woorden en dat gedrag liep haar moeder benauwd het huis uit.

Kort daarna gingen Cornelis en Jouke Boukes ook weg. Van het genoemde gezelschap bleven alleen Jouke Doejes en Alle Ages, die intussen was binnengekomen, nog enige tijd bij haar en de anderen.

Verklaring van Eelkjen Sakes

Eelkjen Sakes, dochter van Sake Rienks, timmerman te Bergum, verklaarde dat zij op zondagavond de 26e koffie dronk bij Aaltje Uilkes, weduwe van wijlen Jan Jacobs Smitje te Bergum. Bij haar waren Liebbe Geerts, boerenknecht bij Antje Jochums in Garijp, Gabriel Oebles, boerenknecht bij de weduwe Atze Oebles in Garijp, Jouke Doejes, boerenknecht bij Gosse Hinnes te Bergum, en Trijntje Wipkes, dienstmeid bij Cornelis Sydes te Bergum. Ook Aaltjes dochter Uilkjen Jans was er. Zij woonde bij Popke Sakes, timmerman te Deinum.

Terwijl het gezelschap rustig en vreedzaam in huis zat, werd tussen acht en negen uur aanhoudend lawaai om het huis gemaakt. Boven de achterdeur werd een gat in het rieten dak gemaakt. Daardoor werd met de hand de grendel van de deur geschoven. Daarna liep iemand door de gang naar buiten via de voordeur. Zij kon niet zeggen wie dat hadden gedaan. Daarna sloot Aaltje Uilkes de achterdeur van binnen zo dat die alleen met geweld van buiten kon worden geopend. Ook de voordeur sloot zij.

Enige tijd later braken Jouke Boukes en Cornelis Boukes, ongehuwde mannen uit Bergum, het oostelijkste houten venster van de kamer open. De getuige zat daar met het gezelschap. De mannen vroegen Aaltje of zij hen binnen wilde laten. Zij antwoordde: 'Niet graag.' Ze gingen meteen naar de voordeur. De bovenvoordeur werd met geweld geopend en stukgebroken. Ze kwamen het huis binnen. Daarna braken ze de kamerdeur open. Die werd anders van buiten geopend met een touw aan de klink; Aaltje had dat naar binnen getrokken.

Het middelste deel van de deur werd eruitgeslagen. Cornelis Boukes kwam als eerste in de kamer. Aaltje pakte de tang en sloeg hem daarmee krachtig tussen hals en nek. Ze haalde de tang weer naar zich toe om nog eens te slaan, maar het gezelschap hield haar tegen. De getuige liep toen meteen het huis uit. Enige tijd later kwamen de knechten, die bij haar gezelschap hoorden, bij haar. Zij zeiden dat Bouke en Cornelis Boukes hen deerlijk hadden geslagen. Zij kon dat ook zien, want ze waren erg bebloed.

Ze ging met de knechten terug naar Aaltjes huis. De hele kamer en het schoorsteenkleed waren als met bloed besmeurd. Vervolgens ging zij met Liebbe Geerts meteen naar haar eigen huis.

Verklaring van Trijntje Wybes

Trijntje Wybes, dienstmeid bij Cornelis Sydes te Bergum, verklaarde dat zij op zondagavond de 26e koffie dronk bij Aaltje Uilkes, weduwe van wijlen Jan Jacobs Smitje te Bergum. Verder waren er Liebbe Geerts, boerenknecht bij Antje Jochums in Garijp, Gabriel Oebles, boerenknecht bij de weduwe Atze Oebles in Garijp, Jouke Doejes, boerenknecht bij Gosse Hinnes te Bergum, en Eelkjen Sakes, dochter van Sake Rienks, huisman te Bergum. Ook Aaltjes dochter Uilkjen Jans, wonend bij Popke Sakes, huisman te Deinum, was er.

Terwijl zij allen rustig en vreedzaam bij Aaltje Eelkes thuis zaten, werd tussen acht en negen uur aanhoudend lawaai om het huis gemaakt. Boven de achterdeur werd een gat in het rieten dak gemaakt. Daardoor werd met de hand de grendel van de deur geschoven. Daarna liep iemand door de gang naar buiten via de voordeur. Zij kon niet zeggen wie dat hadden gedaan. Aaltje sloot daarna de achterdeur van binnen zo dat die alleen met geweld van buiten kon worden geopend. Ook de voordeur sloot zij.

Enige tijd later braken Jouke Boukes en Cornelis Boukes, ongehuwde mannen uit Bergum, het oostelijkste houten venster van de kamer open. De getuige zat daar met het gezelschap. Ze vroegen Aaltje of ze hen binnen wilde laten. Zij antwoordde: 'Niet graag.' Ze gingen meteen naar de voordeur. De bovenvoordeur werd met geweld geopend en stukgebroken. Ze kwamen naar binnen en braken vervolgens de kamerdeur open. Die werd anders van buiten geopend met een touw aan de klink; Aaltje had het touw naar binnen getrokken.

Het middelste deel van de deur werd eruitgeslagen. Cornelis Boukes kwam als eerste de kamer. Aaltje pakte de tang en sloeg Cornelis daarmee krachtig tussen hals en nek. Zij pakte de tang opnieuw om nog eens te slaan, maar haar gezelschap hield haar tegen. De getuige liep meteen het huis uit. Enige tijd later kwamen de knechten uit het gezelschap bij haar. Ze zeiden dat Bouke en Cornelis Boukes hen deerlijk hadden geslagen. Zij kon dat ook zien, omdat zij erg bebloed waren.

Met de knechten ging zij weer bij Aaltje naar binnen. De hele kamer en het schoorsteenkleed waren als met bloed besmeurd. Daarna ging zij meteen met Gabriel Oebles naar haar eigen huis.

Verklaring van Liebbe Geerts

Liebbe Geerts, dienstknecht bij Antje Jochums in Garijp, in zijn drieëntwintigste levensjaar, verklaarde dat hij op zondagavond de 26e, samen met Gabriel Oebles, boerenknecht bij de weduwe Atze Oebles in Garijp, Jouke Doejes, boerenknecht bij Gosse Hinnes te Bergum, Trijntje Wybes, dienstmeid bij Cornelis Sydes te Bergum, en Eelkjen Sakes, dochter van Sake Rienks, huisman te Bergum, koffie dronk bij Aaltje Uilkes, weduwe van wijlen Jan Jacobs Smitje te Bergum.

Ook haar dochter Uilkjen Jans, wonend bij Popke Sakes, huisman te Deinum, was daar. Terwijl de getuige en de anderen rustig en vreedzaam in huis zaten, werd tussen acht en negen uur aanhoudend lawaai om het huis gemaakt. Boven de achterdeur werd een gat in het rieten dak gemaakt. Daardoor werd met de hand de grendel van de deur geschoven. Daarna liep iemand door de gang naar buiten via de voordeur. Hij kon niet zeggen wie dat hadden gedaan.

Vervolgens sloot Aaltje de achterdeur van binnen zo dat die alleen met geweld van buiten kon worden geopend. Ook de voordeur sloot zij. Enige tijd later braken Jouke Boukes en Cornelis Boukes, ongehuwde mannen uit Bergum, het oostelijkste houten venster van de kamer open. De getuige zat daar met het gezelschap. Ze vroegen Aaltje of zij hen binnen wilde laten. Ze antwoordde: 'Niet graag.' Ze gingen meteen naar de voordeur. De bovenvoordeur werd met geweld geopend en stukgebroken. De mannen gingen het huis binnen.

Daarna braken ze de kamerdeur open. Die werd anders van buiten geopend met een touw aan de klink; Aaltje had dat naar binnen getrokken. Het middelste deel van de deur werd eruitgeslagen. Cornelis Boukes kwam als eerste in de kamer. Aaltje sloeg hem met de tang krachtig tussen hals en nek. Toen zij de tang voor een tweede slag naar zich toe haalde, hield het gezelschap haar tegen. Vervolgens sloeg Cornelis de getuige krachtig tegen het hoofd, zodat het bloed langs zijn gezicht liep. Hij vluchtte meteen naar het achterhuis.

Hij hoorde toen nog geweld in de kamer tussen Gabriel Oebles, Jouke Doejes en Cornelis en Jouke Boukes. Kort daarna kwam Gabriel Oebles bij hem in het achterhuis. Gabriel zei dat Jouke Boukes hem hard had geslagen. Het bloed liep langs Gabriels hoofd; dat zag de getuige zelf ook. Daarna ging hij de kamer weer in om zijn handschoenen te halen, die daar nog lagen. Hij ging naar buiten, naar hun meisjes die daar stonden. Nadat hij met zijn meisje nog weer het huis was binnengekomen, gingen zij samen weg.

Door zijn ontsteltenis had hij niet eens gezien dat de kamer met bloed besmeurd was.

Verklaring van Gabriel Oebles

Gabriel Oebles, dienstknecht bij de weduwe van Atze Oebles in Garijp, in zijn tweeëntwintigste levensjaar, verklaarde dat hij op zondagavond de 26e koffie dronk bij Aaltje Uilkes, weduwe van wijlen Jan Jacobs Smitje te Bergum. Bij hem waren Liebbe Geerts, dienstknecht bij Antje Jochums in Garijp, Jouke Doejes, boerenknecht bij Gosse Hinnes te Bergum, Trijntje Wybes, dienstmeid bij Cornelis Sydes te Bergum, en Eelkjen Sakes, dochter van Sake Rienks, timmerman te Bergum.

Ook Aaltjes dochter Uilkjen Jans, wonend bij Popke Sakes, huisman te Deinum, was er. Terwijl het gezelschap rustig en vreedzaam in huis zat, werd tussen acht en negen uur om het huis aanhoudend lawaai gemaakt. Boven de achterdeur werd een gat in het rieten dak gemaakt. Daardoor werd met de hand de grendel van de deur geschoven. Daarna liep iemand door de gang naar buiten via de voordeur. Hij kon niet zeggen wie dat hadden gedaan.

Aaltje sloot daarna de achterdeur van binnen zo dat die alleen met geweld van buiten kon worden geopend. Ook de voordeur sloot zij. Enige tijd later braken Jouke Boukes en Cornelis Boukes, ongehuwde mannen uit Bergum, het oostelijkste houten venster van de kamer open. De getuige zat daar met het gezelschap. Ze vroegen Aaltje of zij hen binnen wilde laten. Zij antwoordde: 'Niet graag.' Ze gingen meteen naar de voordeur. De bovenvoordeur werd met geweld geopend en stukgebroken. Ze kwamen het huis binnen.

Daarna braken ze de kamerdeur open. Die werd anders van buiten geopend met een touw aan de klink; Aaltje had dat naar binnen getrokken. Het middelste deel van de deur werd eruitgeslagen. Cornelis Boukes kwam als eerste in de kamer. Aaltje sloeg hem met de tang krachtig tussen hals en nek. Toen haalde zij de tang voor de tweede keer naar zich toe om hem nog een slag te geven, maar het gezelschap hield haar tegen. Daarna kwam ook Jouke Boukes de kamer binnen.

Die gaf de getuige meteen twee slagen tegen de zijkant van het hoofd, één slag op het hoofd en één voor de mond. Het bloed spatte uit. Hij vluchtte meteen naar het achterhuis, waar ook Liebbe Geerts stond. Hij hoorde toen nog geweld in de kamer tussen Jouke Doejes en Cornelis en Jouke Boukes. Met Liebbe Geerts ging hij naar buiten, naar hun meisjes. Nadat ze met de meisjes nog even binnen waren geweest, gingen ze samen weg. Door zijn ontsteltenis had hij niet gezien of er bloed in de kamer of aan het schoorsteenkleed was.

Verklaring van Jouke Doejes

Jouke Doejes, boerenknecht bij Gosse Hinnes te Bergum, in zijn drieëntwintigste levensjaar, verklaarde dat hij op zondagavond de 26e met Gabriel Oebles, dienstknecht bij de weduwe van Atze Oebles te Garijp, en Liebbe Geerts, dienstknecht bij Antje Jochums in Garijp, Trijntje Wybes, dienstmeid bij Cornelis Sydes te Bergum, en Eelkjen Sakes, dochter van Sake Rienks, huisman te Bergum, koffie dronk bij Aaltje Uilkes, weduwe van wijlen Jan Jacobs Smitje te Bergum. Ook haar dochter Uilkjen Jans was er.

Zij woonde bij Popke Sakes, huisman te Deinum. Terwijl het gezelschap rustig en vreedzaam bij Aaltje zat, werd tussen acht en negen uur aanhoudend lawaai om het huis gemaakt. Boven de achterdeur werd een gat in het rieten dak gemaakt. Daardoor werd met de hand de grendel van de deur geschoven. Daarna liep iemand door de gang naar buiten via de voordeur. Hij kon niet zeggen wie dat hadden gedaan. Aaltje sloot vervolgens de achterdeur van binnen zo dat die alleen met geweld van buiten kon worden geopend.

Ook de voordeur sloot zij. Enige tijd later braken Jouke Boukes en Cornelis Boukes, ongehuwde mannen uit Bergum, het oostelijkste houten venster van de kamer open. De getuige zat daar met het gezelschap. Ze vroegen Aaltje of ze hen binnen wilde laten. Zij antwoordde: 'Niet graag.' Ze gingen meteen naar de voordeur. De bovenvoordeur werd met geweld stukgebroken. Ze kwamen het huis binnen en braken vervolgens de kamerdeur open. Die werd anders van buiten geopend met een touw aan de klink; Aaltje had dat naar binnen getrokken.

Het middelste deel van de deur werd eruitgeslagen. Cornelis Boukes kwam als eerste in de kamer. Aaltje sloeg hem met de tang krachtig tussen hals en nek. Ze haalde de tang voor een tweede slag naar zich toe, maar het gezelschap hield haar tegen. Daarna kwam ook Jouke Boukes de kamer binnen. Hij snoerde de doek zo strak om de hals van de getuige dat die dacht te stikken. Cornelis Boukes sloeg hem intussen zonder ophouden krachtig op het hoofd. Bij iedere slag spatte er bloed uit.

Cornelis zei dat hij de duivel was, en dat hij zo veel zin in slaan had dat hem 'de bonken trilden'. Vervolgens gingen Cornelis en Jouke Boukes het huis uit. De getuige bleef nog enige tijd zitten om wat tot bedaren te komen.

Andere verklaringen en verhalen

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare gegevens. Ze geven niet noodzakelijk de precieze personen, huizen of voorwerpen uit dit verhaal weer.