Toen en Toen ..
Zoeken Het verhaal van Friesland

Oostermeer 1796-1797 - inbraken op het Witveen en teruggevonden hoeden

Historische aangiften en getuigenverklaringen uit 1796-1797, vastgelegd bij het gerecht van Tietjerksteradeel.

Op 27 december 1796 werden in Bergum vier verklaringen vastgelegd over inbraken in de nacht van 23 op 24 december bij bewoners van het Witveen onder Oostermeer. Op 15 januari 1797 volgden drie verklaringen over een tocht naar Westerende en Dantumadeel en over de daar aangetroffen hoeden en handschoenen.

Een arbeiderswoning rond 1800.
Een arbeiderswoning rond 1800.

Gauke Bouwes, 27 december 1796

Gauke Bouwes was boer op het Witveen onder Oostermeer en in zijn vijfenzeventigste levensjaar. Hij werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.

Hij verklaarde dat in de nacht van 23 op 24 december 1796 het venster van zijn met geweld was opengebroken. Toen hij 's morgens merkte dat er was ingebroken, bleek uit zijn kelder te zijn gestolen:

  • een varkenskop;
  • een half brood;
  • een hoeveelheid boter, door hem opgegeven als één à twee halve mengelen.

Gauke verklaarde dat hij kon zeggen wie dit had gedaan.

Na duidelijke voorlezing sloot hij af en tekende met zijn eigen hand in Bergum op 27 december 1796, met de naam "gauke Bouwes".

Geert Jans, 27 december 1796

Geert Jans was eveneens boer op het Witveen onder Oostermeer. Hij was in zijn negenenzestigste levensjaar en werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.

Hij verklaarde dat in de nacht van 23 op 24 december 1796 onder de gevel van zijn huis een gat was gebroken. Daardoor was de achterdeur opengemaakt. Geert merkte het 's morgens en onderzocht de woning. Hij miste:

  • een bruine, bonte mannenrok;
  • een koperen potling;
  • een koperen emmer met de letters G.J.;
  • een theeketel;
  • een paar schoenen;
  • een pot honing;
  • een hoed;
  • ongeveer zes boter;
  • drie hemden en een lamhemd;
  • een foarke;
  • wanten en verscheidene paren andere goederen;
  • vier paar overige goederen;
  • een glad doekje.

Geert kon niet verklaren wie dit had gedaan. Na duidelijke voorlezing sloot hij af en tekende op 27 december 1796 te Bergum met zijn eigen hand: "Geert Jans".

Sijtse Auwerts, 27 december 1796

Sijtse Auwerts was boer op het Witveen onder Oostermeer en in zijn vijfentwintigste levensjaar. Hij werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.

Volgens Sijtse was in de nacht van 23 op 24 december 1796 het venster van zijn huis met geweld opengebroken. 's Morgens merkte hij de inbraak op. Bij onderzoek bleek dat uit het huis verdwenen waren:

  • een rokje;
  • een van dezelfde stof;
  • een broek van dezelfde stof;
  • een zilveren heft;
  • twee hoeden;
  • twee paar schoenen;
  • een paar zilveren met de letters J.D.;
  • verdere goederen die Sijtse niet afzonderlijk wist op te noemen.

Sijtse verklaarde dat hij vermoedens had over Bonne Tjeerds. Volgens zijn verklaring was deze door het Hof van Friesland voor altijd verbannen en hield hij zich op bij Sevenhuis, bij de Leek in Groningerland.

Na duidelijke voorlezing sloot Sijtse af en tekende op 27 december 1796 te Bergum onder zijn eigen naam.

Jippe Dirks, 27 december 1796

Jippe Dirks was boerenknecht bij Sijtse Auwerts op het Witveen onder Oostermeer. Hij was in zijn negentiende levensjaar en werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.

Hij verklaarde dat in de nacht tussen 23 en 24 december 1796 het keukenvenster van het huis van zijn meester met geweld was opengebroken. 's Morgens merkte Jippe dat op. Bij onderzoek bleek dat hij zelf de volgende goederen kwijt was:

  • twee hoeden;
  • een sergen rokje;
  • een baatje en een broek van dezelfde stof;
  • een maliene broek;
  • een linnen broek;
  • twee paar kousen;
  • twee paar schoenen;
  • een paar zilveren met de letters J.D.;
  • een zilveren heft en een mes;
  • drie doeken;
  • een paar wanten;
  • een paar andere voorwerpen.

Jippe kon niet verklaren door wie de goederen waren meegenomen. Na duidelijke voorlezing tekende hij op 27 december 1796 te Bergum met zijn eigen hand: "Jippe Dirks".

Vissers bij Oostermeer rond 1790.
Vissers bij Oostermeer rond 1790.

Geert Jans, 15 januari 1797

Geert Jans, de eerder gehoorde boer van het Witveen, werd opnieuw opgeroepen, ondervraagd en beëdigd. Hij was in zijn negenenzestigste levensjaar.

Hij verklaarde dat hij op 12 januari 1797 met enige mensen die onder Oostermeer woonden naar Westerende en Dantumadeel was gereisd. In de hut van Foke Foppes had hij twee vrouwenhandschoenen gevonden. Volgens Geert waren deze hem in de nacht van 23 op 24 december 1796 ontstolen.

In de kamer naast die hut, bij Janke Hendriks Lap, vond hij twee mannenhoeden. Die waren van Jippe Dirks, boerenknecht bij Sijtse Auwerts. Ook die hoeden waren, volgens Geert, in dezelfde nacht gestolen.

Na duidelijke voorlezing sloot Geert deze tweede verklaring af en tekende op 15 januari 1797 met zijn eigen hand als "Geert Jans".

Jippe Dirks, 15 januari 1797

Jippe Dirks, opnieuw opgeroepen, ondervraagd en beëdigd, was nog steeds in dienst bij Sijtse Auwerts op het Witveen. Hij was in zijn negentiende levensjaar.

Hij verklaarde dat hij op 12 januari 1797 met enige inwoners van de omgeving van Oostermeer naar Westerende en Dantumadeel was gereisd. In de hut van Janke Hendriks Lap vond hij twee hoeden die hij als de zijne herkende. Hij verklaarde dat die hem in de nacht van 23 op 24 december 1796 waren gestolen.

In de kamer naast die hut, bij Foke Foppes, lagen twee vrouwenhandschoenen. Geert Jans herkende die als de zijne en verklaarde dat ook deze hem waren ontstolen.

Na duidelijke voorlezing sloot Jippe zijn verklaring af en tekende in Bergum op 15 januari 1797 met zijn eigen hand: "Jippe Dirks".

Janke Hendriks, 15 januari 1797

Janke Hendriks, weduwe van Foppe Fokes, verscheen voor het gerecht. Zij was in haar negenenzestigste levensjaar.

Janke verklaarde dat de twee hoeden die in haar huis waren gevonden en die Jippe Dirks als de zijne had herkend, haar in bewaring waren gegeven door Tietse Jans en Foke Foppes. Daarbij was gezegd dat de kleinste hoed van Tietse was.

Na de voorlezing zette Janke haar handtekening onder de verklaring.

De en de secretaris sloten het verslag op 15 januari 1797 af.

Dit verhaal staat ook in verhalen uit Oostermeer tussen 1796 en 1802. Andere dorpen komen aan bod in het overzicht van Tietjerksteradeel, 1795-1802.

Andere zaken op dezelfde locatie

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Kaart van het Witveen bij Oostermeer

Plaatsen en verklaringen

Dagelijks leven en bestuur

Afbeeldingen uit dezelfde periode

Bakkerij rond 1800.
Bakkerij rond 1800.
Dagelijks leven in Friesland rond 1800.
Dagelijks leven in Friesland rond 1800.
Dagelijks leven in Friesland rond 1790.
Dagelijks leven in Friesland rond 1790.
Een brug in een Fries veenlandschap rond 1800.
Een brug in een Fries veenlandschap rond 1800.
Een huishouden in een dorp rond 1800.
Een huishouden in een dorp rond 1800.

Verantwoording van de tekst

Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.

    Meer over het dagelijks leven

    Plaatsen in de omgeving in de 18de eeuw

    Bronnen

    Gerecht van Tietjerksteradeel, informatieboek 5, EA-2, dossier IB5-EA-2-D01; verklaringen V01-V04 en V09-V11, bladen 18-22 en 27-30 in de bronbewerking. De diplomatische transcripties en moderne teksten vormen de grondslag van dit artikel.

    Archiefregistratie en uittreksel bij Open Archieven / AlleFriezen

    Verantwoording

    De zeven verklaringen staan ieder apart en zijn in dezelfde derde-persoonsvorm weergegeven als de officiële akten. Het eerste verhoor is van 27 december 1796; de aanvullende verklaringen zijn van 15 januari 1797. De originele tekst noemt geen vonnis.

    Bij Gauke staat letterlijk dat hij "kan verklaaren door wien" de inbraak werd gepleegd, maar de overgeleverde verklaring geeft geen naam. Dit is niet stilzwijgend veranderd in "niet kan".

    In Geerts aangifte zijn enkele voorwerpnamen onzeker: potling, lamhemd en foarke. Verder worden verscheidene paren goederen en vier paar andere goederen genoemd waarvan de nadere benaming niet leesbaar is. Ook de uitleg van de gevel en achterdeur is gedeeltelijk onzeker. Bij Jippe blijft "maliene" onzeker en is het laatste paar niet met zekerheid als "blaadden" te lezen. De tekst gebruikt daarom waar nodig een voorzichtige doorlopende omschrijving en verzint geen nauwkeuriger voorwerp.

    De naam van Sijtse is in de transcriptie gelezen als "Sijtse Auwerts[?]". De achternaamlezing is niet geheel zeker. Sijtse noemde zelf Bonne Tjeerds als vermoeden. De akte bewijst geen schuld. De herkende handschoenen en hoeden worden alleen toegeschreven aan de verklarende getuigen. Janke verklaarde dat twee mannen de hoeden bij haar in bewaring hadden gegeven; dat is geen eigen waarneming van de oorspronkelijke diefstal.

    Het eerste bronbestand in EA-2 is genummerd 000017 hoewel EA-1 ook een bestand met dat nummer heeft; de bronbewerking koppelt de daaropvolgende tekst aan EA-2. Het artikel volgt de afzonderlijk geconsolideerde dossierindeling. De afbeeldingen zijn algemene historische illustraties, geen afbeeldingen van de betrokken huizen, personen of voorwerpen.

    De naamhandtekening van Janke is niet afzonderlijk goed leesbaar. Het laatste paar voorwerpen uit Jippes aangifte is in de transcriptie voorlopig gelezen als "b[?]laadden[?]"; de benaming is niet ingevuld in het verhaal.