Oudkerk door de eeuwen heenOudkerk 1756: Gerrijt Jans wordt getroffen door zijn eigen geweer
Alle verhalen en verklaringen uit Oudkerk
Op zondag 5 december 1756 gingen Gerrijt Jans en de jonge Jacobus Harmens vanuit Oudkerk in een klein vaartuig het water op om vogels te schieten. Twee dagen later werden verschillende inwoners gehoord. Zij vertelden niet allemaal hetzelfde deel van het voorval: Jacobus was erbij toen het geweer afging; Goffe Aukes, Meint Hendriks en Jacob Sijes kwamen pas daarna.
Goffe Aukes
Goffe Aukes in Oudkerk, naar zijn beste weten in zijn 49ste levensjaar, vertelt dat hij afgelopen zondag, kort na twee uur, thuis zat. Hij hoorde Jacobus Harmens voor de deur van Sybe Sijtes roepen dat Gerrijt Jans zichzelf had geschoten en dat zij snel moesten komen helpen.
Goffe, Meint Hendriks en Jacob Sijes gingen op weg. Zij vonden Gerrijt Jans liggend op de hoek van Eijsenga State Vinne. Een stukje bij hem vandaan lagen twee snaphanen, geweren. Gerrijt zei tegen hen:
Slaan mij Doodt dan ben ik uit de Weg, dog ik heb 't mij Zelfs gedaan,
Sla mij dood, dan ben ik uit de weg, maar ik heb het mijzelf gedaan.
De laatste woorden herhaalde hij verscheidene keren.
Zij brachten Gerrijt naar huis. Ongeveer een half uur na thuiskomst overleed hij. Zij hadden hem snel bekeken. Het schot was in het weke deel van zijn lichaam terechtgekomen, zodat zijn ingewanden naar buiten hingen. Goffe gelooft vast dat Gerrijt zichzelf bij ongeluk met zijn eigen geweer heeft geraakt. Hij zag het schieten niet. Hij weet verder niets. Na voorlezing sluit hij de verklaring en zet zijn eigen kruismerk in Bergum op 7 december 1756.
Meint Hendriks
Meint Hendriks in Oudkerk, naar zijn beste weten in zijn 34ste levensjaar, vertelt dat hij afgelopen zondagmiddag kort na twee uur bij Goffe Aukes zat. Hij hoorde Jacobus Harmens bij Sybe Sijtes aan de deur roepen dat Gerrijt Jans zichzelf had geschoten en dat zij snel moesten komen helpen.
Meint en Goffe gingen naar buiten en vroegen Jacobus waar Gerrijt was. Jacobus was volgens Meint zo geschrokken en ontzet dat hij het nauwelijks kon aanduiden. Uiteindelijk lukte dat. Meint, Goffe en Jacob Sijes vonden Gerrijt op de hoek van Eijsenga State Vinne, met twee geweren een stukje bij hem vandaan. Zij vroegen hoe dit had kunnen gebeuren. Gerrijt antwoordde:
Slaan mij maar dood
Sla mij maar dood,
en voegde meteen toe:
ik heb het mij Zelfs gedaan met Mijn Eigen Roer,
Ik heb het mijzelf gedaan met mijn eigen roer.
Hij herhaalde die laatste woorden verscheidene keren.
Ziekenzorg rond 1750.
Zij sleepten Gerrijt naar huis en lieten de chirurgijn komen. Het schot zat in het weke deel van zijn lichaam en zijn ingewanden hingen naar buiten. Binnen een half uur na thuiskomst was hij overleden. Meint gelooft dat Gerrijt zichzelf bij ongeluk heeft geschoten, maar was geen ooggetuige van het schot. Hij weet verder niets. Na voorlezing ondertekent hij in Bergum op 7 december 1756. Hij staat buiten familieverband met Jacob Harmens, maar is een volle neef van Gerrijt Jans.
Jacob Sijes
Jacob Sijes woonde in Oudkerk en was naar zijn beste weten in zijn 35ste levensjaar.
kort na twee uur had Sybe Sijtes hem gezegd dat Gerrijt Jans zichzelf had geschoten en gevraagd te helpen. Jacob, Goffe Aukes en Meint Hendriks vonden Gerrijt op de hoek van Eijsenga State Vinne. Een stukje bij hem vandaan lagen twee geweren. Op Jacobs vraag hoe het ongeluk was gebeurd, antwoordde Gerrijt:
Sla mij maar dood,
en meteen daarna:
ik heb mij Zelfs geschoten met mijn Eigen Roer
Ik heb mijzelf geschoten met mijn eigen roer.
Die laatste woorden herhaalde hij meerdere keren.
Zij brachten de gewonde naar huis en lieten de chirurgijn komen. Het schot had het weke deel van het lichaam getroffen en de ingewanden hingen naar buiten. Binnen een half uur na thuiskomst overleed Gerrijt. Jacob gelooft vast dat Gerrijt zichzelf bij ongeluk met zijn eigen geweer heeft geschoten en dat niemand anders daar de oorzaak van was. Hij zag het schot niet. Hij sluit zijn verklaring na voorlezing en tekent met zijn kruismerk in Bergum op 7 december 1756. De grietman en T. Ypeij bekrachtigen de verklaringen op dezelfde dag.
Ziekenzorg rond 1750.
Jacobus Harmens
Verhoor van de gedetineerde Jacobus Harmens. Hij woont in Oudkerk; de leeftijdsformule luidt
'in het 17 à 18 Jaar'
Hij wordt met de voorgaande verklaringen geconfronteerd. Hij vertelt dat Gerrijt Jans hem afgelopen zondagmorgen uit het huis van zijn moeder haalde en hem vroeg mee te gaan om vogels te schieten. Gerrijt had sterk aangedrongen dat hij mee moest gaan.
die middag, kort na twee uur, voeren hij en Gerrijt met twee geweren in een praampje over de Oudkerkstermeer naar Eijsenga State Vinne. Zij trokken het praampje daar op de wal. Gerrijt wilde schieten op een groep wilsters en 'reesjitten', maar de vogels vlogen op.
Zij wilden naar een andere plaats varen. Jacobus stapte in het praampje. Toen Gerrijt ook instapte, hield hij zijn geweer bij de loop en zette de kolf bij de mastbank neer. Het geweer ging vanzelf af. Het schot trof Gerrijt zodanig in het lichaam dat hij op zijn zij op de grond viel. Nadat hij enige tijd stil had gelegen, kwam hij weer bij. Jacobus wilde hem in het praampje dragen, maar kon dat niet. Gerrijt zei dat hij zijn stiefvader moest halen.
Jacobus voer met spoed over het meer en liep naar Sybe Sijtes om het ongeluk te melden. Hij was naar zijn zeggen zo verward en ontzet dat hij nauwelijks kon aanduiden waar Gerrijt lag. Hoe Gerrijt eraan toe was toen hij aan land kwam, kan hij niet verder vertellen: hij had hem alleen van ver gezien. Hij kende de toestand mede uit wat de chirurgijn of anderen vertelden. Hij sluit en ondertekent zijn verklaring na voorlezing in Bergum op 7 december 1756. De grietman en T. Ypeij bekrachtigen haar op dezelfde dag.
Het gerecht en het Hof
Gerecht van Tietjerksteradeel (in modern Nederlands):
Gerrijt Jans en Jacob Harmens uit Oudkerk waren afgelopen zondagmiddag in een praampje weggevaren om wilsters en reesjitten te schieten. Gerrijts geweer ging vanzelf af toen hij het in het praampje wilde neerzetten. Het schot trof hem zodanig dat hij daarna overleed. Omdat wij niet zelf over deze zaak konden beslissen, hebben wij Jacobus voorlopig in bewaring genomen en verklaringen over het voorval en een verhoor van hem afgenomen. Die sturen wij u hierbij. Ondertussen houden wij hem ter beschikking van het Hof in bewaring. Wij blijven met respect uw gehoorzame dienaren. H. W. van Altena en T. Ypeij.
Hof van Friesland (in modern Nederlands):
Na onderzoek van uw brief en de verklaringen over Gerrijt Jans’ overlijden door een ongeluk hebben wij het volgende besloten. De overledene heeft bij zijn leven tegenover Goffe Aukes, Meint Hendriks en Jacob Sijes verklaard dat de gedetineerde volledig onschuldig was aan het ongeluk. Wij verzoeken en bevelen u uitdrukkelijk Jacobus Harmens uit zijn gevangenschap te ontslaan. Namens de raadsheren van het Hof van Friesland: B. Boscha, Leeuwarden, december 1756.
Andere verklaringen
Alle verhalen uit Oudkerk in de 18de eeuw
Terug naar Oudkerk in de 18de eeuw
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Oudkerk
De kaart toont Oudkerk (Aldtsjerk) en de directe omgeving. Historische veldnamen uit de verklaringen zijn niet als exacte moderne locaties op de kaart gezet.
Oudkerk en omgeving
Oudkerk door de eeuwen heen
Oudkerk in de 18de eeuw
Verhalen uit Oudkerk
Bergum in de 18de eeuw
Tietjerk in de 18de eeuwArchief en verwijzingen
Dagelijks leven
Bedstede rond 1750.
Bedstede rond 1750.
Buitenplaats rond 1750.
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Plaatsen in de omgeving in de 18de eeuw
Verwante pagina's
Verantwoording
Informatieboek 2, IB2-044. Scans 000125–000129. De verklaringen zijn afzonderlijk gevolgd. Leeshiaten, twijfelachtige lezingen en aansluitende ambtelijke stukken staan in het bijgevoegde controlebestand.