Sijbrandaburen in de 18de eeuw

Een aantal 18de-eeuwse stukken brengt bewoners van Sijbrandaburen opvallend dichtbij. Ze gaan over school, ziekte, geld en een jonge vrouw die na de dood van haar ouders onder toezicht van familie kwam te staan.

Een schoolmeester die ook boer was

In 1720 was Foppe Clasen schoolmeester en dorprechter. Hij gaf waarschijnlijk vooral in de winter les, want daarnaast was hij een welgestelde boer. In 1752 kwam Dirk Aukes als schoolmeester. Zijn jaarwedde bedroeg 90 caroligulden en 10 stuivers.

Onderwijs rond 1750.

1749: werk op het water

Niet iedereen leefde van een grote boerderij. Het quotisatiekohier van 1749 noemt Nanne Pyters als "praarnschuyver" in Sijbrandaburen. Hij werkte met een praam, een plat vrachtschip. Voor zijn huishouden staat één volwassene genoteerd en een belastingaanslag van 4 pond en 17 stuivers.

Froukje Willems groeide op op een grote boerderij

Froukje Willems werd in 1747 in Sijbrandaburen gedoopt. Haar ouders Willem Annes en Ybeltje Anskes boerden op Hesselhuistra sate, stem 1, met 80 pondematen land. Twee eerder geboren zoontjes waren jong overleden.

Latere getuigen beschreven Froukje als iemand "van een zeer zwak lichaamsgestel" en "belemmerd van spraak". Ze hoorde slecht en had haar leven lang hulp nodig.

1775: beide ouders stierven kort na elkaar

In het lidmatenboek noteerde dominee Franciscus Keyert dat Willem en Ybeltje aan de "kinderziekte" waren gestorven: Willem eind november en Ybeltje begin december 1775. In de bronuitgave wordt dit uitgelegd als pokken. Froukje was toen 28 jaar.

De boedelbeschrijving van januari 1776 nam vier dagen in beslag. Er stonden meer dan twintig koeien die ziek waren geweest. Het gezin bezat bovendien grote geldbedragen in obligaties en contanten.

Wie zou de erfenis krijgen?

Toen Froukje in 1782 overleed, werd haar nalatenschap op bijna 35.000 gulden geschat. Over die erfenis ontstond een langdurig proces.

Trijntje Jans was een dochter van Jan Everts en Trijntje Anskes. Trijntje Anskes was een zuster van Froukjes moeder Ybeltje Anskes. Jan Everts was dus Froukjes oom door huwelijk. Hij was sinds december 1775 bovendien een van de twee curatoren die Froukjes bezit beheerden.

De andere procespartij bestond uit Fetje Annes, weduwe van Anske Gerbens, en Jildou Annes, de vrouw van Klaas Gerbens. Beiden woonden in Goenga. Samen met Trijntje Jans behoorden zij tot de drie naaste vrouwelijke familieleden in deze familietak. Volgens de gewone erfregel zou Froukjes nalatenschap tussen deze drie worden verdeeld. Na de dood van Fetje Annes in 1788 zette haar moeder Dirkje Willems het proces voort als wettige voogdes van Fetjes dochters Anneke en Wytske Anskes.

Trijntje Jans en haar man stelden echter dat Froukje door haar verstandelijke beperking nooit werkelijk erfgenaam van haar moeder Ybeltje Anskes kon zijn geworden. Als het Hof die redenering volgde, zou niet naar Froukjes naaste familie worden gekeken maar naar de erfgenamen van haar moeder. In dat geval zou Trijntje Jans als enige erfgenaam overblijven. Fetje en Jildou Annes bestreden dat en voerden aan dat Froukje wel degelijk besef van bezit had.

Getuigen herinnerden zich haar woorden

Daarom werd in het proces uitvoerig gevraagd wat Froukje zelf kon begrijpen en beslissen. Mensen die haar dagelijks hadden meegemaakt werden als getuige gehoord.

De meeste verklaringen beschreven haar als lichamelijk zwak, hardhorend en moeilijk verstaanbaar. Mensen die haar kenden konden volgens deze getuigen wel met haar praten. Ze had besef van bezit en hield van mooie spullen. De voormalige dienstmeid Fetje Pyters legde op 7 maart 1782 een verklaring in die richting af.

Bezoekers vertelden ook dat Froukje soms het eten van tafel liet halen als iemand tijdens de maaltijd binnenkwam, zodat diegene niet mee zou eten. In de zomer voor haar dood werkte een vrouw zes dagen in huis. Volgens een huisvriend vroeg Froukje iedere dag:

In 1788 kwamen andere getuigen met een veel negatiever verhaal. Volgens hen was Froukje haar leven lang buiten zinnen, groette zij alleen wanneer haar ouders haar dat opdroegen en was zij tot weinig zelfstandig handelen in staat. Een van hen was Ype Jarings, de latere huurder van Hesselhuistra sate, bij wie Froukje nog had gewoond.

Opvallend is dat Fetje Pieters, de vroegere dienstmeid, in 1788 anders verklaarde dan in 1782. De advocaat van Fetje en Jildou Annes beschuldigde haar daarom van beïnvloeding.

Rigtje Abes kende Froukje van dichtbij: zij was haar dienstmeid toen Froukje in 1782 overleed. Later werkte Rigtje als dienstmeid bij dominee Wesselius in Langweer. In oktober 1788 stuurde Jan Everts twee mannen naar haar toe, Jan Flink, hoedenmaker uit Sneek, en Oeble Tromp uit Tjerkgaast. Zij vroegen wat zij over Froukje had verklaard en nodigden haar uit om op kosten van Jan Everts naar Sneek te komen. Rigtje weigerde.

Het Hof van Friesland deed op 15 juli 1790 uitspraak. De eis dat Trijntje Jans als enige erfgenaam moest gelden werd niet ontvankelijk verklaard. Zij kreeg dus niet de hele nalatenschap. Beide partijen moesten hun eigen proceskosten betalen. Uit de bewaard gebleven stukken is niet meer precies vast te stellen hoe de bezittingen daarna tussen de erfgenamen zijn verdeeld.

1788: de dood van dominee Keyert

Franciscus Keyert was sinds 1772 predikant van Sijbrandaburen en Terzool. Een 19de-eeuwse predikantenlijst vermeldt dat hij op 11 oktober 1788, ruim veertig jaar oud, "op een ongelukkige wijze" overleed. Een later dorpsverhaal vertelt dat zijn studeerkamer in brand raakte en dat hij buiten in een put verdronk. Een moderne predikantendatabase geeft een andere datum. Daarom blijft vooral de precieze toedracht onzeker.

Wat is nog zichtbaar?

• De kerkplaats waar Willem Annes jarenlang diaken en ouderling was.
• De 16de-eeuwse klok, die ook in de 18de eeuw in de kerk hing.
• Het agrarische landschap rond de dorpskern, al zijn boerderijen en perceelsgrenzen in de loop van de tijd veranderd.

Sijbrandaburen door de eeuwen heen

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.