Oostermeer 1737: rokken van het bed bij Wytse Foekes | Toen en Toen
Oostermeer 1738: brandbrief aan Wytse Foekes
Alle verhalen en verklaringen uit Oostermeer
Het afschrift van de brandbrief
Hertaling van het dreigbriefje:
Jij moet zeventig gulden brengen tussen Schullenborg en dat nieuwe huis, in de oude wilgenboom, in dat gat op de grond, aan de eerste kant van het nieuwe huis, aan dezelfde kant van de weg. Als jij dat niet doet, zullen wij jouw huis en goed afbranden. Het moet daar tien dagen en tien nachten blijven en binnen twee dagen daar zijn. Als jij daarop iemand laat passen of erover praat, zullen wij jou met de engste straffen. Zeg niet dat je niet gewaarschuwd bent, ook al is het twee jaar na elkaar. Leef in vrede; wees gewaarschuwd.
Wytse Foekes
Zuivelbereiding rond 1715.
Wytse Foekes (in modern Nederlands):
Wytse Foekes, boer in Oostermeer, met een leeftijdsformule van een à twee en zestig jaar, verklaart na beëdiging: De afgelopen maandag omstreeks de middag kwam de knecht van ongeveer veertien jaar van het veld in huis... Bij mijn voordeur is een stuk gevonden, dat mij bij het gerecht van deze plaats werd voorgehouden. Daarin werd gedreigd mijn huis af te branden. Ik kan niet zeggen wie mij dit heeft aangedaan. Verder weet ik niets. Ik bekrachtig mijn voorgelezen verklaring te Bergum op 23 juli 1739, Wytse Foekes.
Berber Taekes
Berber Taekes (in modern Nederlands):
Berber Taekes, wonend in Oostermeer, ruim dertig jaar, verklaart na beëdiging: In de nacht tussen 21 en 22 juli, omstreeks twaalf uur, zat ik met Wytse Foekes bij de haard. Ik zag een stuk, zonder het goed te lezen. De dochter van Wytse Foekes kwam met de brandbrief. Wij brachten die naar het gerecht. Volgens wat Wytse Foekes zei, moest hij... gulden binnen... brengen, anders zou zijn huis worden afgebrand. Ook een doodsbedreiging wordt genoemd. Verder weet ik niets. Ik blijf bij mijn voorgelezen verklaring en zet mijn handmerk te Bergum op 23... 1739. Juli in deze getuigenpassage verschilt van juni in het onderzoeksopschrift en de Hofbrief.
Bedstede rond 1750.
Nieske/Nijske Wytse
Nieske/Nijske Wytse (in modern Nederlands):
Nieske Wytse, ongehuwde dochter uit Oostermeer, in haar zestiende levensjaar (ongeveer vijftien), is gehoord maar wegens haar minderjarigheid niet beëdigd. Zij verklaart: De afgelopen maandag omstreeks de middag was ik thuis, terwijl mijn vader op het veld was. Ik heb daar geen andere mensen... vernomen. Kort nadat mijn vader was thuisgekomen, was hij met Berber Taekes bij het gerecht met de brandbrief. Toen zij terugkwamen, heb ik gehoord dat er een geschreven stuk was gevonden. Dat bevatte de dreiging dat, als mijn vader niet zeventig gulden op de aangegeven tijd en plaats bracht, ons huis zou worden afgebrand. Ik kan niet zeggen wie zij daarmee bedoelen of wie dit heeft geschreven. Verder kan ik niets zeggen. Ik blijf bij mijn voorgelezen verklaring, Bergum, 23 juli 1739, Nijske Wytse. Onder de naam staat 'vaders hand'.
Het Hof vraagt onderzoek naar de schrijver
Het Hof had de brief van het gerecht van de 24ste en de bijgevoegde verklaringen onderzocht. Het ging om de brandbrief die in de nacht tussen 21 en 22 juni bij Wytse Foekels, boer in Oostermeer, was gevonden. De dader of daders waren nog onbekend. Het Hof verzocht en beval het gerecht zoveel mogelijk te doen om de schrijver te ontdekken. Wanneer de dader werd gevonden, moest die goed bewaakt naar het aangeduide Blokhuis worden gebracht.
De brief sloot met de aanbeveling in de bescherming van de Almachtige en de namen van de Raden van het Hof van Friesland. Daaronder staan naar de bestaande lezing J. Oostendijk en Leeuwarden, 25 juli 1739.
Wytse Foekes: inbraken en een dreigbrief
Zeer waarschijnlijk dezelfde benadeelde: De verklaringen uit Oostermeer in 1737 en de brandbriefzaak uit 1738 noemen dezelfde Wytse Foekes. De eerste verklaringen beschrijven zijn huis, dochter en dienstmeid. Het latere dreigbriefje is een afzonderlijke gebeurtenis. Een vermoeden tegen Gerrijt Martinus in de eerdere verklaringen identificeert niet automatisch de schrijver van de brandbrief.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Oostermeer
Plaatsen in de omgeving
Dagelijks leven
Keuken rond 1715.
Verhoor rond 1780.
Woning rond 1715.
Dorpsleven rond 1715.
Arrestatie rond 1719.
Woorden en begrippen
- brandbrief - dreigbrief waarin brandstichting wordt aangekondigd; in deze zaak werd ook geld geëist.
- grietman - bestuurder en rechter van een Friese grietenij.
- Blokhuis - voormalig versterkt complex in Leeuwarden dat ook voor detentie werd gebruikt.
- Schullenborg - spelling in het afschrift van de brandbrief; een later uittreksel gebruikt Schuilenburg.
Verwante zaken in Oostermeer
Meer over dit verhaal
Verantwoording bij de verklaringen
- Brandbrief (scan 51): dit is de bestaande hertaling van het afschrift, geen nieuw letterlijk citaat uit het handschrift. De boom- en plaatsomschrijving en de laatste zinsdelen, waaronder de waarschuwingen, zijn onzeker gelezen. De verschillende termijnen (tien dagen en nachten; binnen twee dagen) zijn niet gelijkgetrokken. Het onderzoeksopschrift noemt 21–22 juni 1738; de getuigenpassages noemen juli 1739. Die datering is niet door een eigen keuze opgelost.
- Hofbrief (scan 54): de naam J. Oostendijk, de datering 25 juli 1739 en de nadere omschrijving van het Blokhuis zijn onzeker gelezen. De spelling Foekels uit deze brief blijft naast Foekes staan. Het gaat om een onderzoeks- en arrestatieopdracht.
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Bronnen
Verantwoording
Het afschrift van de brandbrief is zo dicht mogelijk bij de bronspelling weergegeven; onzeker gelezen woorden blijven gemarkeerd. De verklaringen van Wytse Foekes, Berber Taekes en Nieske Wytse zijn door de klerk in de derde persoon vastgelegd. De bronstukken spreken niet overal dezelfde maand en hetzelfde jaar uit: het onderzoeksopschrift en de Hofbrief noemen 21-22 juni, Berber noemt juli; enkele plaatselijke jaarcijfers lijken 1739, terwijl de index de zaak op 23 juli 1738 dateert. Niemand identificeert de schrijver. De Hofbrief bevat een onderzoeks- en arrestatieopdracht, geen vaststelling van schuld of straf.
Boek 2; IB2-014. Volledige verklaringen volgens de beschikbare transcripties. Voorlopige lezingen en open plekken zijn niet ingevuld; details staan in het controleoverzicht.