Bergum 1792: Jan Feijes over een avond in de Nieuwstad

Alle verhalen en verklaringen uit Bergum

Deze pagina bevat de beschikbare verklaringen en stukken over jan Feijes over een avond in de Nieuwstad.

Verklaringen en stukken: 1792: Jan Feijes over een avond in de Nieuwstad

Informatie opgenomen door Gerrit Reitsma, mederechter van Tietjerksteradeel, als commissaris, op verzoek van de fiscaal van deze grietenij, vanwege zijn ambt, om te dienen zoals behoort.

Jan Feijes, turfschipper uit Berlikum, lag nu met zijn schip ingevroren bij Bergumerdam. Naar zijn beste weten was hij 56 à 57 jaar oud. Hij was opgeroepen, beëdigd en ondervraagd.

Hij verklaarde dat hij zaterdag 31 december 1791 vóór de middag naar de Nieuwstad in Bergum was gekomen. Het precieze uur wist hij niet meer. Hij wilde met een zekere Eijse Hogeveen praten. Enkele dagen eerder was hij bij hem geweest om te roken. Hij beschouwde hem als vriend, ook omdat hij hem eerder al had gekend. Tegelijk wilde hij een kintje aardappelen mee aan boord nemen. Volgens Eijse waren daar aardappelen te koop.

Bij zijn aankomst was alleen de vrouw thuis bij wie Eijse zich ophield. Jan zei dat het hem speet dat Eijse er niet was: hij had met hem willen praten. Zij antwoordde dat hij maar moest blijven, want Eijse zou snel thuiskomen. Jan liet zich overhalen. Hij gaf haar een stuiver om een paar lood koffie te kopen, die zij samen konden drinken. Een lood is hier de genoemde gewichtsmaat; er is geen gewicht in grammen ingevuld.

Nog voordat het daarvoor boven het vuur gehangen water kookte, kwamen Eijse en een jonge man binnen. Jan kende die man niet en had diens naam ook niet horen noemen. Toen werd de koffie klaargemaakt en dronken zij die samen. Intussen kwam nog een vrouw binnen die ook een kopje meedronk. Eijse en de onbekende man die met hem was binnengekomen, zeiden dat zij van die vrouw vlierhout wilden kopen. Zij konden het echter niet over de koop eens worden. De vrouw ging spoedig weer weg.

Na het koffiedrinken spraken zij samen af een zoopje jenever te nemen. Dat deden zij. Iedereen betaalde zijn aandeel, behalve dat Jan het eerste 'dikkop' betaalde. Dat is de in de bron genoemde drankhoeveelheid; er is geen inhoudsmaat omgerekend. Jan verklaarde dat er niet zoveel jenever was gebruikt dat iemand van hen door die jenever alleen dronken kon worden.

Terwijl zij bij de drank zaten, liep een man langs de vensters. Eijse of zijn makker riep hem binnen. Zij vroegen hem of hij elders vlierhout wist. Hij antwoordde dat hij hier en daar nog wel iets wist. Jan schonk weinig aandacht aan deze onderhandelingen, omdat die handel hem niet interesseerde.

Tegen de avond ging Jan op sterke aandrang bij hen aan tafel zitten en at mee. De binnengeroepen man bleef alleen in de hoek bij het vuur zitten.

Volgens Jan zei Eijse tweemaal, telkens wanneer Jan zijn geldbuidel uit zijn zak haalde om zijn aandeel in de jenever te betalen:

Oude gij Staat nog goed met de beurs en dan nog een vragtje turf aan de Dam

In modern Nederlands: Oude, jij hebt nog een goedgevulde beurs, en dan nog een vrachtje turf aan de dam.

Daarop antwoordde Jan dat de winter hem 'niet zou begroten' als hij niet meer had dan in die beurs zat. Eijse bood hem uiteindelijk een gulden extra aan als hij wilde ruilen.

Na het eten namen zij nog een zoopje. De vrouw die daar woonde, gaf de roemer aan de jonge man die met Eijse was binnengekomen. Er zat nog maar een klein beetje in. Jan wilde weg om in een winkel koffiebonen voor zijn eigen voorraad te kopen. Men wilde hem eerst nog met dat restje trakteren. Omdat hij niets kwaads vermoedde, nam hij het uiteindelijk aan.

Zodra hij het had gedronken, sprongen Eijse en de jonge man van hun plaats op. Zij leken zeer verheugd. Jan had daar nog geen erg in en ging koffiebonen halen. Maar spoedig begon alles voor zijn ogen te draaien. Hij kon nauwelijks terugkomen naar het huis waar Eijse verbleef om zijn zak aardappelen mee aan boord te nemen. Die had men voor hem laten halen. Nauwelijks was hij binnen, of hij wist niets meer van wat er verder was gebeurd, ook niet hoe hij aan boord was gekomen.

Volgens zijn dochtertje was hij die avond laat aan boord gebracht door iemand die zij niet kende. Hij was geheel nat en vuil en had een bont en blauw gezicht.

Verder verklaarde Jan dat hij sindsdien bijna twee etmalen had gelegen en haast van de pijn verging. Hij was nog lang niet hersteld. De dag na het voorval werd zijn buidel in zijn zak gevonden, met de twee sleutels eraan, maar zonder geld. Jan wist zeker dat er geld in had gezeten toen hij was vertrokken: tien sestehalven, een daalder, vier 'Schipske Schellingen' en negen stuivers aan klein geld. Hij gaf het totaal op als vijf gulden en achttien stuivers.

Jan geloofde dat zij zijn geld hadden afgenomen en hem iets hadden toegediend waarvan hij nog last had. Verder wist hij niet wat er was gebeurd. Daarom beëindigde hij na voorlezing zijn verklaring en ondertekende die. Bergum, 9 januari 1792. Commissaris en secretaris attesteerden dit op dezelfde datum. Reitsma en H. B. van Sminia bij de laatste.

Verklaring van Geeske Pieters, vrouw van Roel Jans.

Geeske woonde op de Nieuwstad in Bergum. Zij verklaarde naar aanleiding van de verklaring van Jan Feijes het volgende.

Jan was op 31 december laatstleden omstreeks tien uur 's morgens bij haar gekomen terwijl zij zat te spinnen. Hij vroeg of zij al koffie had gedronken. Zij antwoordde van wel. Hij vroeg of zij dan nog geen 'sluitpotje' zouden nemen. De precieze betekenis van die koffie-uitdrukking is niet nader vastgesteld. Zij zei:

wel ik mag 't wel lijden

In modern Nederlands: Wel, ik vind het wel goed.

Jan zei dat zij ook de weduwe die tegenover haar woonde, moest uitnodigen om mee te drinken. Geeske wilde dat niet zelf doen, maar liet de boodschap door haar meisje overbrengen. De weduwe kwam meteen en dronk koffie mee. Kort daarna kwamen Eijse Hogeveen en een Hendrik binnen, die gewoonlijk Hendrik Storm werd genoemd.

Daarna dronken zij samen jenever. Jan betaalde die grotendeels. De weduwe ging uiteindelijk weg. Jan at met hen mee. Na het eten dronken zij nog jenever. Intussen werd ook een voorbijgaande Jan binnengeroepen.

Volgens Geeske zei Jan Feijes dat hij die weduwe als zijn wettige vrouw, 'in eigendom', wilde hebben, wat het ook mocht kosten. Hij zei dit met tranen in zijn ogen. Hij voegde eraan toe dat dit 'uit zijn boodschap' was; de strekking van die woorden is niet zeker. Kort daarna ging hij weg met de aardappelen onder zijn arm met de mededeling dat hij nog koffiebonen ging halen en daarna aan boord zou gaan. Hij kwam echter snel met de weduwe terug. Toen liet hij weer jenever, koffie en koek halen om haar nog eens te trakteren. Zij gebruikten dit samen. Het gezelschap bleef tot in de avond bijeen. Geeske kon niet precies zeggen tot hoe laat. Zij wist wel zeker dat Jan eerst wegging en dat de weduwe toen nog bij haar in huis bleef.

Geeske kon niet zeggen dat Jan bijzonder sterk door drank beschonken was geweest. Zij ontkende nadrukkelijk dat zij hem zelf tot drinken had gedwongen of had gezien dat iemand anders dat deed, en evenzeer dat iemand hem had mishandeld.

Omdat zij verder niets van de zaak wist, beëindigde zij haar verklaring en zette haar merk. Bergum, 9 januari 1792. Het bijschrift noemt Geeske Pieters' eigen gezette merk.

Daarna begint de verklaring van Eijse Hendriks Hogeveen, turfschipper, getrouwd met Gebina Johannes, wonend op Surhuisterveen. Hij verbleef nu in Bergum, op de Nieuwstad, bij Geeske Pieters, vrouw van Roel Jans als 'vrijgezellende'. Zijn leeftijd staat als 'in 50 of 55e jaar' en is daarmee niet exact bepaald.

Naar aanleiding van Jan Feijes' verklaring vertelde Eijse dat hij op 31 december 1791 vóór de middag, omstreeks half twaalf, thuiskwam met Hen drik Sijbes, gewoonlijk Storm genoemd. Daar trof hij Jan Feijes aan en de weduwe die schuin tegenover het huis woonde. Zij zaten met Geeske Pieters bij een zoopje jenever. Eijse en Hendrik Sijbes dronken mee.

Eijse vroeg Jan en Hendrik ook mee te eten. Beiden namen dat aan. Hij kon zich niet met zekerheid herinneren of de weduwe intussen daar was gebleven of was weggegaan.

Na het eten had Jan nog een zoopje gegeven. Eijse raadde hem toen aan zo snel mogelijk naar zijn schip te gaan. Eijse, Hendrik en Jan Snaar, die intussen was binnengeroepen en daar eveneens had verbleven, gingen met hem naar buiten. Maar in plaats van naar zijn schip te gaan, liep Jan van hen weg met de mededeling dat hij nog koffiebonen moest kopen.

Intussen gingen de anderen een bijl, een tang en een 'leppe' uit het klooster halen. Leppe is hier de bronterm voor een stuk gereedschap en is niet nader geduid. Jan had dat gereedschap daar voor houtkappen gebruikt. Toen zij bij Geeske terugkwamen, verbaasden zij zich zeer dat zij Jan Feijes en de weduwe daar weer aantroffen. Zij hadden gedacht dat Jan allang aan boord was.

Eijse vroeg hem:

welke je hier nog? je moet van boord

In modern Nederlands: Wat, jij hier nog? Je moet van boord.

De bron schrijft hier van boord; het advies om naar boord te gaan wordt niet stilzwijgend in dit citaat gezet. Jan antwoordde dat hij zin had in de weduwe en haar wilde hebben. Eijse raadde hem aan zich daar weer van te onthouden; het betreffende werkwoord in de bron is moeilijk te duiden. Jan wilde eerst nog koffie en een zoopje. In de tekst staat daarna dat hij vertrok. Uiteindelijk hadden Eijse, Jan en Hendrik hem een eind op weg gebracht. Omdat zij zagen dat Jan Feijes wat dronken was, nam Jan Snaar het op zich hem aan boord te brengen.

Eijse zei niets te weten van het verloren geld, van enige mishandeling, of van iemand die Jan met een 'Steutje' uit een glas tot drinken had gedwongen. Verder wist hij niets van het voorval. Na voorlezing beëindigde hij zijn verklaring en ondertekende die. Bergum, 9 januari 1792.

Daarna begint de verklaring van Jan Harmens, arbeider op de Nieuwstad in Bergum, in zijn 44ste levensjaar. Naar aanleiding van de verklaring van Jan Feijes zei hij dat hij zaterdag 31 december 1791 omstreeks twaalf uur 's middags bij Geeske Pieters was binnengeroepen.

Binnen vond hij Eijse Hogeveen, Hendrik Sijbes en de genoemde schipper Jan Feijes, die hij niet kende. Zij zaten samen jenever te drinken. Jan Harmens nam daaraan deel totdat het eten klaar was. Daarna gingen Eijse, Hendrik, Jan Feijes en Geeske Jans aan tafel zitten. Die laatste naamvorm staat zo in deze passage. Jan Harmens bleef intussen in de hoek bij het vuur zitten. Na het eten werd er weer jenever gekocht. Ook Jan Harmens betaalde zijn aandeel. Terwijl dit gebeurde, kwam de weduwe van Banke Rijkles binnen. Zij ging bij Jan Feijes zitten. Hij zei dat hij met haar wilde trouwen en probeerde haar met tranen in zijn ogen over te halen.

Omstreeks vijf uur gingen Jan Harmens, Eijse, Hendrik en Jan Feijes weg. De weduwe was kort tevoren al vertrokken. Jan Feijes beloofde de anderen dat hij meteen naar zijn schip zou gaan zodra hij koffiebonen had gekocht. In die veronderstelling gingen de andere drie naar het klooster om het gereedschap te halen dat Jan Harmens voor houtkappen had gebruikt.

Toen Jan Harmens en Eijse thuiskwamen, keken zij vreemd op: Jan Feijes en de weduwe zaten weer bij Geeske Pieters. Hendrik was naar zijn eigen huis gegaan. Er werd opnieuw jenever gekocht. Het samenzijn duurde tot omstreeks tien uur.

Toen Jan Feijes vertrok, zagen zij dat hij wat dronken was. Zij liepen op enige afstand achter hem aan om te zorgen dat hij onderweg geen ongeluk zou krijgen. Jan viel. Jan Harmens en Eijse hielpen hem overeind en ondersteunden hem. Jan Harmens bracht hem vervolgens alleen aan boord en droeg hem aan zijn dochtertje over. Daarna ging hij weer weg. Hij wist niet dat Jan Feijes enig ongeval of ongemak was overkomen, en ook niet waar diens geld was gebleven. Verder wist hij niets van het hele voorval. Na voorlezing beëindigde hij zijn verklaring en ondertekende die. Bergum, 9 januari 1792.

Daarna begint de verklaring van Hendrik Sijbes, arbeider, wonend in de Buren in Bergum. Naar zijn beste weten was hij in zijn 33ste levensjaar. Naar aanleiding van Jan Feijes' verklaring zei hij dat hij op 31 december 1791 omstreeks tien uur 's morgens met Eijse bij Geeske Pieters was binnengekomen.

Daar trof hij Jan Feijes aan, die hij niet kende, en de weduwe van Banke Rijkles. Terwijl hij en Eijse bij die weduwe hadden gezeten om vlierhout te kopen, was zij door een meisje van Geeske voor koffie uitgenodigd. Deze mensen zouden samen koffie drinken. Hendrik en Eijse dronken mee.

Na de koffie gaf Jan Feijes jenever. De anderen deden dat ook op hun beurt. Hendrik wilde naar huis om te eten, maar op aandringen dat hij mocht mee-eten, bleef hij zitten totdat het eten gereed was. Hendrik ging toen aan tafel met Jan Feijes, Eijse Hogeveen, Geeske Pieters en haar kinderen en at mee. De weduwe was toen al weg. Jan Harmens bleef in de hoek bij het vuur zitten.

Na het eten werd weer jenever gedronken. Dit duurde tot omstreeks vijf uur. Toen gingen Hendrik, Eijse, Jan Harmens en Jan Feijes samen naar buiten. Jan Feijes liep van hen weg om koffiebonen te kopen, die hij mee naar zijn schip wilde nemen. Hendrik liep met Eijse en Jan Harmens verder tot aan de Lijkweg; zij zouden gereedschap halen. Daarna had Hendrik hen niet meer gehoord of gezien. Hij kon dus niets zeggen over wat nadien was gebeurd.

Daarom beëindigde hij na voorlezing zijn verklaring en zette zijn merk. Bergum, 9 januari 1792. Het bijschrift noemt Hendrik Sijbes' eigen gezette merk. Commissaris en secretaris attesteerden dit op dezelfde plaats en datum. Reitsma en H. B. van Sminia.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.