Giekerk in de 18de eeuwOenkerk 1776: geld uit de kast en weer teruggevonden
Sjoerd Andrijs en Sjeuwtje Jans gingen op een donderdagavond in april 1776 koffie drinken bij Johannes Wijbes in Oenkerk. Bij thuiskomst was hun kast opengebroken.
Het geld werd op zaterdagmorgen weer bij het kamervenster gevonden. Beiden vertelden over hun verdenking tegen Jan Klases; zij legden op 15 en 16 april afzonderlijk een verklaring af. Jan Klases ontkende later de diefstal. Het Hof beval op 11 oktober 1777 hem vrij te laten.
Sjoerd Andrijs vindt een opengebroken kast
Sjoerd Andrijs is schipper te Oenkerk en naar zijn beste weten in zijn 58e levensjaar. Hij wordt verhoord. Afgelopen donderdagavond waren hij en zijn vrouw uitgenodigd om koffie te drinken bij Johannes Wijbes. Toen zij omstreeks tien uur thuiskwamen, stond een deur open die niet goed op slot zat.
De kast was opengebroken. Er ontbrak geld ter waarde van 38 carolusgulden, vier stuivers en acht penningen. Sjoerd noemde twintig carolusgulden, drie gouden en negen sestehalven.
Hij had enige verdenking tegen Jan Klases. Op vrijdagavond, om ongeveer of ruim acht uur, sprak hij Jan over het voorval aan in het huis van Johannes Wijbes, waar Jan logeerde. Jan leek verlegen en sprak bijna geen woord.
In zijn eigen verklaring staat ook een passage over bedreigen met een stok.
Op zaterdagmorgen vond Sjoerd hetzelfde geld in dezelfde muntsoorten voor het venster van de kamer. Er zat een gebroken ruit in dat venster. Zij hadden gehoord dat Jan Klases meteen daarna uit Oenkerk was vertrokken. Zij wisten niet waar hij nu verbleef.
De dader zou zijn handen door de gebroken ruit hebben gestoken, de wervel van het venster hebben losgemaakt en zo door het venster zijn binnengekomen. Hij zou weer door de voordeur zijn vertrokken; die was open aangetroffen. Sjoerd wist verder niets over de zaak.
Na voorlezing bleef Sjoerd bij zijn verklaring en ondertekende hij die eigenhandig. Bergum, 15 april 1776.
Sjeuwtje Jans hoort een opmerking tijdens het koffiedrinken
Sjeuwtje Jans, de vrouw van Sjoerd Andrijs te Oenkerk, is in haar 33e levensjaar. Zij wordt verhoord. Op donderdagavond gingen zij en haar man om ongeveer acht uur naar het huis van Johannes Wijbes. Omstreeks tien uur kwamen zij thuis.
Zij vonden de voordeur open en de kast in stukken gebroken. Er ontbrak 38 carolusgulden, vier stuivers en acht penningen. Zij noemde twintig carolusgulden, drie gouden dukaten en negen sestehalven.
Sjeuwtje wist niet wie de daad had gepleegd. Naar haar gedachte was de dief door het venster van de kamer binnengekomen. Er zat een gebroken ruit in. Daardoor kon de wervel aan het glasraam worden losgemaakt. Er zat geen houten luik voor. Volgens haar was de dief weer door de deur naar buiten gegaan.
Zij hadden enige grond om Jan Klases te verdenken. Hij was niet thuis toen zij bij Johannes Wijbes aankwamen. Hij bleef nog geruime tijd weg. Intussen hoorde zij de vrouw van Johannes Wijbes zeggen:
het is raar dat de Jonge Zoo Lang Weg blijft hij Zal ons de Cost geven
In modern Nederlands: Het is vreemd dat de jongen zo lang wegblijft; hij zal ons de kost geven.
Op zaterdagmorgen hadden zij hetzelfde geld gevonden voor het venster van de kamer met de gebroken ruit. Sjeuwtje had gehoord dat Jan Klases uit Oenkerk was vertrokken. Zij wist niet waar hij was.
Sjeuwtje wist verder niets over de zaak.
Na voorlezing bleef zij bij haar verklaring en zette zij haar eigen kruismerk. Haar verklaring is gedateerd op 16 april 1776.
Jan Klases ontkent de diefstal
Op 11 oktober 1777 werd Jan Klases in Bergum verhoord. Hij was geboren te Oenkerk en naar zijn beste weten ongeveer twintig jaar oud. Hij was nu in dienst bij Andrijs te Rijperkerk. Hij zat opgesloten wegens inbraken waarvan de verhooraanhef 11 en 16 april 1776 noemt.
Jan verklaarde dat hij nu en dan bij zijn oom Sjoerd Andrijs in huis was geweest. In april 1776, toen Sjoerd Andrijs met zijn vrouw naar het huis van Johannes Wijbes te Oenkerk ging om daar met hen een kopje koffie te drinken, had hij hen daar op dat tijdstip niet gevonden.
Hij ontkende dat hij het genoemde geld uit Sjoerds kast had gestolen: twintig carolusgulden, drie gouden dukaten en negen "Sestehalven".
Hij verklaarde die avond niet in of bij het huis van Sjoerd Andrijs te zijn geweest. Sjoerd had hem over het geld aangesproken en gedreigd hem daarvoor te vervolgen. Jan wist naar zijn zeggen niets van de diefstal. Hij zei er "wel geensints" bij betrokken te zijn geweest en het gestolen geld niet te hebben teruggebracht.
Ten slotte zei Jan dat hij in 1776, zonder het precieze tijdstip te kunnen bepalen, "om Wat te Verdienen" eerst enkele dagen in Friesland bij een boer bij Stroboos had gewerkt. Daarna had hij gewerkt te Wisterbraack in Groningerland, bij Bijtton Slotboer te Huizum en bij Douwe Jesies op de Schil Camper buiten Leeuwarden.
Meer wist hij van een en ander niet. Na voorlezing sloot hij zijn verklaring af en zette hij zijn eigen kruismerk. Bergum, 11 oktober 1777.
Het Hof beveelt Jan Klases vrij te laten
De brief:
Zeer lieve bijzondere vrienden.
Hof van Friesland (in modern Nederlands):
Na lezing van uw brief en de bijgevoegde verklaring van de opgesloten Jan Clases hebben wij die niet voldoende bevonden om hem te laten overbrengen. Daarom verzoeken wij u en bevelen wij u ambtshalve de genoemde Jan Clases uit zijn opsluiting te ontslaan.
Hierop vertrouwen wij; wij bevelen u aan Gods heilige bescherming aan en blijven, zeer lieve bijzondere vrienden, uw goede vrienden, de raden van het Hof van Friesland.
In opdracht van het Hof. Was getekend: W K Ferwerda, 1777 met een haal. Leeuwarden, 11 oktober 1777.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Oenkerk
Over Oenkerk
Plaatsen dichtbij in de 18de eeuw
Giekerk in de 18de eeuw
Oudkerk in de 18de eeuw
Rijperkerk in de 18de eeuw
Wijns in de 18de eeuw
Hardegarijp in de 18de eeuwVerhalen uit plaatsen dichtbij
Dagelijks leven
Verantwoording bij de verklaringen
- Wie in deze gedeeltelijk beschadigde stokpassage precies wat deed is niet voldoende leesbaar. Er is geen zekere geweldshandeling bij ingevuld. De latere ontkenning van Jan en het Hofbevel tot vrijlating zijn behouden.
- De nadere ingevoegde woonaanduiding van Sjoerd is onzeker. De werkwoorden en de tijdsverbinding in Jans passage over het koffiedrinken zijn gedeeltelijk onzeker.
- De werkwoorden rond het aanspreken en dreigen zijn gedeeltelijk onzeker; Jans ontkenning en zijn ontkenning van het terugbrengen van het geld zijn wel behouden.
- De namen Wisterbraack, Bijtton Slotboer, Douwe Jesies en Schil Camper blijven onzeker. De doorgehaalde woorden zijn niet aangevuld.
- Het ambtelijke slot vermeldt dat Jan verklaarde voor de grietman en de [afkorting onzeker] klerk. Bergum, 11 oktober 1777. De ondertekeningen zijn voorlopig gelezen als H. B. Sminia[?] en G. V. Veltman[?].
- De nadere aanduiding van Jans werkgever Andrijs te Rijperkerk is onleesbaar.
- Een woord tussen twintig en carolusgulden is onleesbaar; de gouden dukaten en negen sestehalven zijn leesbaar.
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Verantwoording
Informatieboek 3, C8 en C10, IB3-D59, IB3-V144-V145 en IB3-V172, Hofmissive IB3-S7, bladen 176-180 en 220-222. Sjoerd verklaart op 15 april 1776, Sjeuwtje op 16 april.
De benaming van negen geldstukken is onleesbaar. Het totaal van 38 carolusgulden, vier stuivers en acht penningen is behouden. Jan Klases noemt Sjoerd in zijn eigen verhoor zijn oom. Zijn nadere dienstbetrekking en de relatie met de vrouw van Johannes Wijbes zijn onzeker.
Het aanspreken op vrijdagavond is leesbaar; de zinsdelen over een stok en bedreiging zijn onvoldoende leesbaar om een volledige handeling te publiceren. Sjeuwtjes citaat over 'de Cost geven' blijft letterlijk; de precieze strekking is niet vastgesteld.
Het terugvinden van het geld en het bericht over Jans vertrek zijn geen bewijs van zijn schuld. Zijn eigen ontkenning en het bevel tot vrijlating zijn afzonderlijk opgenomen. Het Hof achtte de stukken onvoldoende voor overbrenging; dit bevel is geen eindvonnis en bewijst geen schuld of onschuld. De gecorrigeerde naam-, plaats- en inhoudslezingen zijn aan de originele scans getoetst. Onzekere passages zijn niet aangevuld.
V144: Habbe Baard van Sminia, grietman van Tietjerksteradeel, nam de verklaring op verzoek van de fiscaal op. Het ambtelijke slot noemt de grietman en de klerk op 15 april 1776. V145 heeft een afzonderlijk slot voor de mederechter en de klerk op 16 april 1776; de eerste ondertekening is gelezen als Raitsma, de tweede als J. W. Belnij, onzeker. De niet eenduidige beginformule is niet tot een beëdiging aangevuld.
Bij Sjoerd zijn de familieband van Jan Klases met de vrouw van Johannes Wijbes, diens toestand op het bed en de precieze bedreiging niet betrouwbaar leesbaar. De tekst noemt wel een stok, maar de ontbrekende handelingen zijn niet ingevuld. Zijn beschrijving van de toegang door de gebroken ruit is als reconstructie in de zou-vorm weergegeven. Bij Sjeuwtje is de tijdsverbinding bij niet gezien onleesbaar; daaruit is geen extra chronologie afgeleid.