Oostermeer 1756: de mesaanval op Wijtskie Folkes

Alle verhalen en verklaringen uit Oostermeer

Hoocke/Hocke Jelts

Hoocke Jelts, dienstknecht bij Wijtskie Folkes, weduwe van Roel Tjallings, te Oostermeer, in zijn twintigste levensjaar, werd ondervraagd. Vanwege zijn minderjarigheid werd hij niet beëdigd. Hij getuigde dat hij op de 15de van deze maand, 's morgens omstreeks elf uur, zijn brood at bij het haardvuur. De weduwe van Gerben Halbes en Antie Heijlkes zaten daar ook; hijzelf zat midden voor het vuur en er was ook een Sijbren Douwes.

.

Sijbren Douwes werd voorlopig onderhouden door de buitenvoogden van Oostermeer. Hij zat in het andere hoekje van de haard, stond op en bleef enige tijd vóór de getuige op de haardplaat staan. Uiteindelijk zei de getuige: "Sijbren, ga daar weg, je houdt het vuur voor mij tegen." Daarna eiste Sijbren een speld van de weduwe van Roel Tjallings. Zij vroeg wat hij ermee wilde doen. Hij antwoordde dat hij daarmee iets op zijn mouw wilde pluizen.

Toen de weduwe hem de speld aanreikte, zag de getuige dat Sijbren een mes in de ene hand had. Hij schoot onmiddellijk op haar af, greep haar bij het hoofd en stak geweldig naar haar, zonder een lichaamsdeel te ontzien. Zij weerde dat telkens met haar handen af. De getuige en de twee andere getuigen vluchtten eerst voor Sijbrens woede. De getuige keerde terug en pakte de hartvanger van assistent Jan Daniels uit Rinsumageest, die op tafel lag. Om zijn werkgeefster te ontzetten sloeg hij daarmee op Sijbren, waar hij hem maar raken kon. De hartvanger zat toen nog in de schede. Door het slaan raakte hij uiteindelijk uit de schede. De getuige bracht Sijbren een wond aan zijn arm, een kneuzing aan zijn hoofd en een sneetje aan zijn hand toe. Sijbren zei toen: "Nu is het goed," en vluchtte.

Volgens de getuige leek Sijbren erop uit de weduwe van het leven te beroven. Hij had haar door het vuur gesleept, verschillende keren hard zijn knieën in haar zij en op haar borst gezet, het mes door haar handen gehaald - de sneden daarin gingen tot op het bot - en in haar wenkbrauwen gestoken.

.

Hij had haar zo toegetakeld dat zij voorlopig niets tot zich nam en in haar ledikant te bed lag. De getuige geloofde vast dat zij haar leven zou hebben verloren als hij haar niet had ontzet. Hij voegde toe dat Sijbren, toen hij voor hem op de haardplaat stond, zo rood als bloed om zijn hoofd was en een heel lelijk gezicht trok. Na voorlezing sloot en ondertekende hij zijn verklaring. Hij was een "agterzusterling" van Sijbren Douwes: een verwantschapsaanduiding waarvan de precieze graad hier niet vaststaat. Bergum, 17 februari 1756. Ondertekend Hocke Jelts.

Antie Heijlkes

Antie Heijlkes, dienstmaagd bij Wijtskie Folkes, weduwe van Roel Tjallings, te Oostermeer, in haar zestiende levensjaar, werd opgeroepen en ondervraagd. Vanwege haar minderjarigheid werd zij niet beëdigd. Zij getuigde dat zij op de 15de van deze maand omstreeks elf uur 's morgens haar brood at in een hoek van de haard. De huisvrouw en de weduwe van Gerben Halbes waren erbij. Knecht Hocke Jelts zat midden voor het vuur. Sijbren Douwes, die voorlopig door de buitenvoogden van Oostermeer werd onderhouden, zat in de andere hoek.

Sijbren nam het mes weg uit de vensterbank. De weduwe vroeg wat hij ermee wilde doen en of hij er kwaad mee van plan was. Hij antwoordde van niet: hij wilde zijn nagels ermee afsnijden. Daarover werd even gesproken, zonder dat men er kwaad in zag. Hij ging vóór de knecht op de haardplaat staan. Na enige tijd zei de knecht: "Ga daar weg, je houdt het vuur voor mij tegen." Vervolgens eiste Sijbren een speld van de weduwe en zei dat hij daarmee.

iets op zijn mouw wilde pluizen. Toen de weduwe hem een speld wilde aanreiken, zag de getuige dat Sijbren het mes trok. Hij greep de weduwe bij het hoofd, stak naar haar en haalde haar onderuit. Toen zij opstond, sleepte hij haar door het vuur. De getuige liep naar buiten om de buren te halen. Bij haar terugkeer zag zij dat Sijbren de weduwe onder zich had en het mes op haar keel zette. Zij weerde dat met haar handen af. De knecht sloeg met de hartvanger op Sijbren om haar te ontzetten. Dat duurde tot Sijbren de weduwe nog een steek langs haar oor had gegeven en zei: "Nu is het goed." Hij trok zich terug in de schuur en vluchtte verder.

Volgens de getuige leek Sijbren erop uit de weduwe van het leven te beroven. Hij had haar hard met zijn knieën gestoten en het mes door haar handen gehaald, waarin sneden tot op het bot zaten. Hij had haar zo toegetakeld dat zij voorlopig niets tot zich nam en in haar ledikant te bed lag. De getuige geloofde vast dat de weduwe het leven zou hebben verloren als de knecht haar niet had ontzet. Zij kon verder niets zeggen, sloot na voorlezing haar verklaring en zette zelf een kruis als merk. Bergum, 17 februari 1756; het merk van Antie Heijlkes.

Hinke/Minke Kornelis

Hinke Kornelis, weduwe van Gerben Halbes, wonende te Oostermeer, in haar 79ste levensjaar, werd opgeroepen. en ondervraagd. Zij getuigde dat op de 15de van deze maand, 's morgens omstreeks elf uur, Wijtskie Folkes, weduwe van Roel Tjallings, in haar huis in een hoek van de haard zat. De getuige zat naast haar, de knecht voor het vuur en Sijbren Douwes in de andere hoek.

.

Sijbren had eerst het mes uit de vensterbank genomen en was tegen de wens van de weduwe daarmee door de kamer gelopen. Daarna vroeg hij een speld. Kort daarop greep hij haar bij het hoofd. De getuige liep onmiddellijk naar buiten om de buren te halen. Een tijdje later ontmoette zij de weduwe buiten de deur, sterk bebloed en jammerlijk toegetakeld. Zij klaagde bitter over haar zij en had wonden aan hoofd en handen. De getuige kon verder niets zeggen. Na voorlezing sloot zij haar verklaring en zette een merk. Zij was een. tante van Wijtskie Folkes. Bergum, 17 februari 1756. Bij het eigenhandige merk staat hier "Minke Kornelis"; het begin van haar verklaring had "Hinke Kornelis".

Daaronder: aldus verklaard voor de grietman als commissaris, Bergum, 17 februari 1756. Ondertekend H:W: v: Altena en J:T:Ypeij.

Wijtskie/Wijtske Folkes

Wijtskie Folkes, weduwe van Roel Tjallings, wonende te Oostermeer, naar haar beste weten in haar 63ste levensjaar, werd beëdigd en ondervraagd. Zij getuigde dat Sijbren Douwes, die werd onderhouden door de buitenvoogden van Oostermeer en sinds de 4de van deze maand naar haar huis was gestuurd, op de 15de omstreeks elf uur 's morgens een speld van haar vroeg. De weduwe van Gerben Halbes, knecht Hocke Jelts en dienstmeid Antie Heijlkes waren erbij. Zij gaf hem een speld. Hij had die verschillende keren tussen duim en vinger naar haar uitgestoken. Intussen haalde hij een mes tevoorschijn, greep haar vast, sneed haar met het mes en mishandelde haar verder ernstig. Zij verwachtte zoiets niet.

.

Doordat zij zoiets niet verwachtte en bovendien hevig ontzet raakte, kon zij niet met zekerheid zeggen hoe zij was mishandeld. Zij wist alleen dat zij een verwonding aan haar hoofd. , verscheidene wonden in haar handen en pijn in haar zij had. Sinds de 15de lag zij in haar ledikant; zij was er sindsdien niet uit geweest. Zij had vrijwel niets gegeten, alleen vandaag wat wijn gedronken, die haar redelijk had gesmaakt. Hoewel zij aanvankelijk bang was geweest voor kwade gevolgen, hoopte zij dat het nog goed zou aflopen. Zij kon verder niets zeggen en sloot na voorlezing haar verklaring. Door haar ongesteldheid en verwondingen aan haar hand kon zij die niet goed ondertekenen. Er staat vervolgens dat Sijbren Douwes haar vreemd was. Oostermeer, 17 februari 1756.

Petrus Ram

Petrus Ram, meesterchirurgijn te Bergum, in zijn 61ste levensjaar, werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Hij getuigde dat hij zich vandaag op verzoek van het gerecht van Tietjerksteradeel naar het huis van Wijtskie Folkes, weduwe van Roel Tjallings, te Oostermeer had begeven en haar had onderzocht. Hij vond een kleine wond in haar gezicht boven het oog, drie sneden in de vingers van de ene hand en twee sneden in de andere. Daarnaast had zij een zware kneuzing in haar rechterzij, die de patiënte vrij veel pijn deed. Als er geen complicaties kwamen, verwachtte hij dat alles goed zou aflopen.

.

Hij kon verder niets zeggen, sloot na voorlezing zijn verklaring en ondertekende die eigenhandig. Oostermeer, 17 februari 1756. Ondertekend "Meester Pieter Ram". Er staat ook "Vreemd", een aanduiding waarvan de functie hier niet geheel vaststaat.

Verklaard voor mederechter Nanne Oosterhof. Oostermeer, 17 februari. Ondertekend N: Oosterhof; als getuige J:T:Ypeij.

Daarop volgde de hierna overgeschreven brief van het Hof: "Beste, geliefde, bijzondere. Na lezing van uw brief en de opgenomen informatie. "

.

Atse Andrijs

"Na lezing van uw brief en de informatie over de mishandeling die Sijbren Douwes, nu in bewaring, op de 15de heeft gepleegd tegen Wijtske Folkes, weduwe van Roel Tjallings, te Oostermeer, hebben wij besloten u te verzoeken en ambtshalve te bevelen zo spoedig mogelijk onderzoek te doen naar Sijbrens vroegere gedrag en naar de vraag of hij ook aan aanvallen van 'sinneloosheid' onderhevig is. Stuur ons die informatie behoorlijk afgesloten toe. Houd de gevangene ondertussen vast tot wij nader hebben bevolen. Wij vertrouwen u toe aan de bescherming van de Almachtige en blijven uw goede vrienden, de raadsheren van het Hof van Friesland." In opdracht van het Hof, J: Boscha met halen. Leeuwarden, 19 februari 1756.

Nadere informatie opgenomen voor Focke van der Meer, mederechter van Tietjerksteradeel, als commissaris, op verzoek van de fiscaal die ambtshalve optreedt, om te dienen zoals behoort.

Atse Andrijs, boer te Oostermeer, naar zijn beste weten in zijn 37ste levensjaar, werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Hij getuigde dat, naar zijn beste herinnering, de kerkvoogden van Eijstrum hem eind augustus of begin september 1755 een zekere Sijbren Douwes hadden gestuurd.

.

Hij had Sijbren, die nu in bewaring zat, bij zich gehuisvest tot enige dagen na Lichtmis 1756. In het begin wilde Sijbren redelijk werken; op het laatst wilde hij niet veel meer werken. De getuige meende dat Sijbren niet volledig bij zijn verstand was en op sommige momenten aan 'sinneloosheid' onderhevig was. Hij had nooit kwaadaardigheid bij hem waargenomen. Hij kon verder niets zeggen en sloot na voorlezing zijn verklaring. Hij ondertekende eigenhandig; hij vermeldde geen verwantschap met partijen. Bergum, 20 februari 1756, Atse Andrijs.

Atse Rinses

Atse Rinses, knecht bij boer Atse Andrijs te Oostermeer, naar zijn beste weten in zijn 24ste levensjaar, werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Hij getuigde dat de nu gevangenzittende Sijbren Douwes vanaf eind augustus of begin september 1755 tot kort na Lichtmis 1756 bij zijn werkgever was geweest. Aanvankelijk wilde hij heel veel werken, later weinig. Volgens de getuige was Sijbren niet volledig bij zijn verstand en had hij aanvallen van 'sinneloosheid'. Hij wist verder niets, sloot na voorlezing zijn verklaring en tekende eigenhandig. Hij vermeldde geen verwantschap met Sijbren Douwes. Bergum, 20 februari 1756, Atse Rinses.

Folke Roels

Folke Roels, boer te Oostermeer, naar zijn beste weten in zijn 37ste à 38ste levensjaar, werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Hij getuigde dat hij Sijbren al zeer lang kende. Hem was bericht dat Sijbren sinds ruim anderhalf jaar of daaromtrent niet goed bij zijn verstand was. Sinds enige tijd was hemzelf.

ook voorgekomen dat Sijbren zijn verstand niet volledig beheerste, maar bij vlagen aan 'sinneloosheid' onderhevig was. De getuige had geen kwaadaardigheid bij hem waargenomen. Hij wist verder niets, sloot na voorlezing zijn verklaring en tekende eigenhandig. Hij vermeldde geen verwantschap met Sijbren Douwes. Bergum, 20 februari 1756, Folke Roels.

Daaronder: aldus verklaard voor de mederechter als commissaris, 20 februari 1756. Ondertekend F: H: van der Meer; als getuige J:T:Ypeij.

Kopie van de aan het Hof gezonden brief. "Edelmogende heren, overeenkomstig uw brief van de 19de hebben wij onderzoek gedaan naar het vroegere gedrag van de gevangene Sijbren Douwes. Wij voegen de door ons opgenomen informatie hierbij. Met respect blijven wij uw zeer gehoorzame en onderdanige dienaren, het gerecht van Tietjerksteradeel." Ondertekend F:H: v:der Meer en J:T:Ypeij. Bergum, 20 februari 1756.

Kopie van de brief die het Hof naar aanleiding van de voorgaande informatie aan het gerecht heeft gestuurd.

Beste, geliefde, bijzondere. Na lezing van uw brief en de informatie over het vroegere gedrag van de gevangene Sijbren Douwes hebben wij besloten u te verzoeken en ambtshalve te bevelen hem over te geven aan degenen die verplicht zijn in zijn onderhoud te voorzien. Zij moeten nauwkeurig voor zijn goede bewaring zorgen, zodat hij anderen geen verdere overlast of schade toebrengt. Wij vertrouwen u toe aan Gods bescherming en blijven uw goede vrienden, de raadsheren van het Hof van Friesland. In opdracht van het Hof, J. Boscha met halen. Leeuwarden, 21 februari 1756.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.