Oostermeer 1754-1759: verklaringen over Fooke Jans

Alle verhalen en verklaringen uit Oostermeer

Gerben Ybes

Onderzoek ten laste van Fooke Jans, voor Henricus Wiardus van Altena, grietman en commissaris van Tietjerksteradeel, op verzoek van de fiscaal.

Gerben Ybes, meesterbakker in Oostermeer, naar zijn beste weten ongeveer 45 jaar oud, legt de eed af volgens het formulier van de doopsgezinden. Hij vertelt dat hij, naar zijn beste herinnering op 17 maart laatstleden, bij Jan Migchels, distillateur in Oostermeer, was geweest. Ook Jeip Annes en Fooke Jans waren daar gekomen. Fooke vertrok volgens hem het eerst. Kort daarna, ongeveer om acht of negen uur, vertrokken Gerben en Jeip tegelijk.

Toen Gerben voor het huis van Harke Dirks, bij diens stoep, kwam, liep Fooke Jans hem onder de voeten en sloeg hem hevig. Gerben kreeg daardoor een hoofdkwetsuur (contusie), verscheidene builen op het hoofd en twee open wonden aan zijn rechterhand. Volgens Gerben deed Fooke dit zonder dat hij met hem een ruzie of geschil had gehad. Na voorlezing sluit en ondertekent Gerben de verklaring in Bergum op 7 mei 1759.

Harke Dirks

Harke Dirks, herbergier in Oostermeer, naar zijn beste weten in zijn 41ste levensjaar, vertelt dat hij, naar zijn beste herinnering op 17 maart omstreeks negen uur 's avonds, iemand of iets bij zijn huis hoorde komen. Hij dacht dat het een 'karredeelaar' was. Kort daarna hoorde hij gestomp en drie of vier zware slagen. Vervolgens hoorde hij Gerben Ybes.

Harke ging naar buiten en zag Gerben naar huis gaan. Hij sprak met hem. Bij Gerbens huis zag hij dat Gerben hevig bloedde en een vrij ernstige hoofdwond had: 'een kwartier vel in 't hooft'. Dat Fooke Jans hem die verwonding had toegebracht, vernam hij uit het gesprek. Harke heeft Fooke zelf niet gezien. Na voorlezing sluit en ondertekent hij in Bergum op 7 mei 1759. Hij is geen verwant van de partijen.

Jan Migchels

Jan Migchels, distillateur in Oostermeer, ongeveer 33 jaar oud, vertelt dat op de avond van naar zijn beste herinnering 17 maart Gerben Ybes en Halbe Gerbens bij hem waren. Daarna kwamen Jeip Annes en Fooke Jans. Halbe en Fooke vertrokken het eerst. Gerben en Jeip bleven nog een poos zitten en gingen daarna weg. Later gebeurde iets op straat, maar Jan weet daar niets van. Na voorlezing sluit en ondertekent hij in Bergum op 7 mei 1759. Hij is geen verwant van de partijen.

Antje Teijes

Antje Teijes in Oostermeer, in haar 20ste levensjaar, wordt wegens haar minderjarigheid niet beëdigd. Zij vertelt dat zij, naar haar beste herinnering op 17 maart omstreeks acht of negen uur 's avonds, rumoer hoorde en naar buiten ging. Zij hoorde Gerben Ybes zeggen dat Fooke Jans hem dat had aangedaan. De zoon van Fooke kwam uit een buitenhuis en vroeg wat er gebeurde. Antje antwoordde dat zij het niet wist. De jongen zei: 'Onze vader heeft het gedaan.' Fooke antwoordde over het niet gezien hebben. De jongen zegt vervolgens: 'Ik zag hem lopen.' Dat is geen uitspraak dat hij de slagen zelf zag.

Antje zag wel iemand langs de wal lopen, maar wist niet wie het was. Zij weet verder niets. Na voorlezing sluit en ondertekent zij in Bergum op 7 mei 1759. Zij is geen verwant van de partijen. Haar eigen waarneming omvat de woorden en de onbekende voorbijganger; zij zag de mishandeling niet.

Auke Popkes

Auke Popkes, koopman in Oostermeer, in zijn 59ste levensjaar, vertelt dat hij in de slachttijd van 1754 in Kollum een vet beest wilde kopen. Hij vroeg Fooke Jans uit Oostermeer als 'baarsman', bemiddelaar. Nadat de eerste koop was gesloten, riep Fooke hem bij zich en stelde voor de helft van het dier te krijgen. Auke antwoordde dat dat niet kon: Sybrant Sijbrants en de schoolmeester van Oostermeer hadden die helft al gevraagd en zouden haar krijgen. Fooke reageerde.

Fooke vroeg hem dringend dat hij de helft wilde hebben, 'als of uit de duivel'. Om ruzie te voorkomen stond Auke het dier aan Fooke af.

Diezelfde avond omstreeks negen uur waren Auke en zijn vrouw in de achterkamer. Er werd zeer hard op een van de voorste vensters gebonsd. Zijn dochtertje Hilbrinde kwam van achteren aanlopen en zei. , dat Fooke op hun vensters sloeg en als 'die duivel' naar huis liep. Verder gebeurde er niets. Auke sluit en ondertekent na voorlezing in Bergum op 11 mei 1759.

Kornelis Wijbes Tadema

Kornelis Wijbes Tadema, wonend in Cooten, in zijn 41ste levensjaar, vertelt dat hij naar zijn beste herinnering op 4 juni 1757 met Fooke Jans en anderen in de voermanswagen van Leeuwarden naar Oostermeer reisde. In Suameer vroeg Fooke hem uitvoerig naar een diefstal die enige tijd tevoren bij Kornelis thuis was gepleegd. Fooke vroeg meer dan Kornelis kon vertellen.

In Oostermeer stapte Kornelis van de wagen. Toen hij zijn kussen naar zich toe wilde halen, kreeg hij zonder waarschuwing een harde klap in het gezicht, waardoor bloed uit zijn mond kwam. Hij heeft niet gezien wie de klap gaf. Het lijkt hem dat er met een zweep is geslagen. Hij weet verder niets. Hij sluit zijn verklaring na voorlezing in Bergum op 11 mei 1759, als Kornelis Wijbes Tadema.

Dirk Harts

Dirk Harts in Oostermeer, ongeveer zestig jaar oud, vertelt dat hij in de zomer van 1757 op straat in Oostermeer stond. Hij zag dat Kornelis Wijbes Tadema uit de voermanswagen stapte en door Fooke Jans, die ook in de wagen had gezeten, met een zweep hard in het gezicht werd geslagen. Er kwam bloed uit Kornelis' mond.

Daarna kwam Fooke bij Dirk en anderen staan en zei: 'Wie heeft gezien dat ik Kornelis geslagen heb, die moet dat bekendmaken, anders is hij geen eerlijk man.' Dirk antwoordde: 'Je hoeft daar niet zoveel over te praten, ik heb het gezien.' Fooke hield zich daarna stil. Dirk weet verder niets. Na voorlezing sluit en ondertekent hij in Bergum op 11 mei 1759. Hij is geen verwant van de partijen.

Lijdia Ruurds

Lijdia Ruurds, vrouw van Tije Dirks, kleermaker in Oostermeer, in haar 49ste levensjaar, vertelt dat zij in de zomer van 1757 buiten stond. Zij zag Fooke Jans en Kornelis Wijbes Tadema uit de voermanswagen komen. Fooke had het dikste einde van de zweep in de hand en gaf daarmee een harde klap. Zij zag niet wie werd geraakt. Kornelis zei onmiddellijk dat het was alsof een kogel hem had getroffen. Daarna zag zij dat hij hevig bloedde. Zij weet verder niets. Na voorlezing sluit zij de verklaring in Bergum op 11 mei 1759. Zij is geen verwant van de partijen. Haar waarneming van de klap blijft onderscheiden van Dirks rechtstreekse herkenning van het slachtoffer.

Trijntje Jacobs

Trijntje Jacobs in Oostermeer, in haar 35ste levensjaar, vertelt dat zij naar haar beste herinnering op 27 augustus 1758 tussen negen en tien uur 's avonds naar buiten ging. Fooke Jans kwam op haar af. Terwijl zij op de stoep stond, gaf hij haar een harde klap in het gezicht. Volgens haar had zij geen woord met hem gewisseld en was er geen aanleiding.

Fooke liep wat verder en riep: 'Hé. duivelsbeest, dat ik jou geslagen heb; jij. maar een duivelsfamilie.' Hij was ook geweldig uitgevaren tegen haar zuster en zwager. Trijntje vond het niet goed om hierover een zaak tegen Fooke te beginnen, om verdere ruzie te voorkomen en wegens gebrek aan bewijs. Na voorlezing sluit en ondertekent zij in Bergum op 11 mei 1759.

Jeip Annes

Jeip Annes in Oostermeer, in zijn 33ste levensjaar, vertelt dat hij naar zijn beste herinnering op 17 maart bij Jan Migchels, distillateur in Oostermeer, kwam. Hij trof daar Halbe Gerbens en Gerben Ybes. Fooke Jans kwam er ook. Nadat Fooke en Halbe vertrokken waren, ging Jeip naar het huis van Hijle Posthumus. Kort daarna hoorde hij rumoer. Hij ging bij Hijle op de stoep staan en hoorde Gerben Ybes roepen dat Fooke Jans hem had geslagen. Dit wijkt in het vertrekverloop af van Gerbens opgave dat zij tegelijk weggingen; beide opgaven blijven behouden.

terwijl Fooke Jans hem voorbijging, komend uit het oosten, was Gerben Ybes daar ook. Jeip weet verder niets. Na voorlezing sluit en ondertekent hij in Bergum op 11 mei 1759. Hij is geen verwant van de partijen.

Sijmen Dirks

Sijmen Dirks, schoenmaker in Oostermeer, in zijn 36ste levensjaar, vertelt dat hij in de verboden vistijd van 1758 een blauw geverfde kloet, een vaarboom, uit zijn hof kwijtraakte. Die kloet werd gevonden in het schip waarmee Fooke Jans aan het vissen was toen de knechten van de houtvester hem op vissen in de verboden tijd betrapten. De knechten namen de kloet mee.

Fooke beloofde Sijmen een andere kloet ter vervanging en bestelde een nieuwe bij kuiper Ruird Jans. Die wilde hem echter niet op Fookes rekening maken. Daarom zei Sijmen dat de kuiper de kloet moest maken en dat hij hem zelf zou betalen. Hij heeft hem ook betaald. Sijmen weet verder niets. Na voorlezing sluit en ondertekent hij in Bergum op 11 mei 1759. Hij is geen verwant van Fooke Jans.

Ruird Jans

Ruird Jans, meesterkuiper in Oostermeer, in zijn 31ste levensjaar, vertelt dat hij in de afgelopen zomer van 1758 's avonds, toen het al donker was, met zijn vrouw en Oene Dirks op zijn stoep zat. Hij vertelde Oene hoe de dochter van Albart Hemrika eens was 'aangetast'.

Fooke Jans kwam erbij staan en zei eerst niets. Daarna vroeg hij waarom hij daar was of waarom hij niet naar huis ging. Fooke antwoordde: 'Ik moet eerst horen wat voor leugens er worden verteld.' Ruirds vrouw zei: 'Het zijn geen leugens.' Fooke antwoordde: '. duivel. '. Ruird zei tegen hem: 'Ga van mijn straat af.' Fooke antwoordde: 'Ik weet niet wie er bij jou zit; anders zou ik je wel duidelijk maken wat voor man ik ben.'

Ruird ging naar binnen. Uit vrees voor Fooke waakte zijn vrouw het grootste deel van de nacht. Die nacht werd op twee afzonderlijke momenten op hun deur geklopt. Ruird weet niet door wie.

Verder kwam Fooke na Nieuwjaar 1759, op een avond waarvan Ruird de dag niet meer weet, bij hem thuis. Hij pakte een stoel en ging bij het vuur zitten en zei dat hij de verklaring wilde horen die Ruird voor Gerben Ybes had afgelegd. Toen hij te horen kreeg dat Gerben die verklaring had en dat hij daarheen moest gaan, zei Fooke: 'Dat wil ik. '

"Dat wil ik niet doen; ik wil Gerben liever de hals breken." Hij verklaart verder dat Fooke Jans afgelopen maandag vóór de middag bij hem kwam, terwijl hij buiten de deur stond te werken. Fooke schold hem uit voor een schelm, gauwdief en deugniet. Ruird stelde voor binnen te komen om. Fooke ging naar binnen en ging zeer kwaad op een stoel zitten. Hij zei: "Haal de buren maar; ik zal het wel in hun aanwezigheid zeggen." Daarna volgt een uitspraak over zich als een eerlijk man kleden en over Ruird die "gebrand" zou zijn.

Ruird trof zijn vrouw uiterst ontsteld aan. Zij zijn beiden zeer bang voor Fooke en durven niet zonder bezorgdheid naar bed te gaan. Hoewel Ruird niet met hem naar buiten wilde, liet Fooke hem afgelopen maandag tegen de eerste rechtsdag dagvaarden wegens belediging. Ruird weet niet dat hij Fooke heeft beledigd. Er volgt een moeilijk leesbare uitzondering betreffende iets wat hij afgelopen maandag bij het gerecht tegen hem heeft gezegd of gedaan. Na voorlezing bleef hij bij zijn verklaring en ondertekende die. Bergum, 11 mei 1759. Getekend: Ruird Jans.

Aaltie Hommes

Aaltie Hommes, vrouw van Ruird Jans, meesterkuiper in Oostermeer, in haar 46ste levensjaar, wordt opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Zij verklaart dat zij, haar man en Oene Dirks in 1759 op een avond, toen het al donker was, in haar huis zaten. Oene Dirks vertelde hoe de dochter van Albart Hemrika eens was aangetast. Fooke Jans bevond zich bij hen zonder te spreken.

Er wordt tegen Fooke gezegd dat hij liever naar huis moet gaan. Fooke antwoordt dat hij eerst wil horen wat er wordt verteld. Vervolgens zegt Aaltie: "Het zijn geen leugens." Fooke reageerde daarop hard met "dij Duivel". Hij zei tegen haar man: "Ik weet niet wie er bij je zit; anders zou ik je wel duidelijk maken wat voor man ik ben." Aaltie en haar man gingen naar binnen. Uit vrees voor Fooke bleven zij 's nachts op. Er werd op twee verschillende momenten op hun deur geklopt; zij wisten niet door wie.

Na nieuwjaar kwam Fooke op een avond bij haar thuis, pakte een stoel en ging bij het vuur zitten. Hij sprak over iets wat haar man voor Gerben Ybes had gezegd. Er wordt gezegd dat Gerben Ybes het had en dat men daarheen moest gaan. Fooke antwoordde: "Dat wil ik niet doen; ik wil Gerben liever de hals breken."

Aaltie verklaart verder dat Fooke afgelopen maandag vóór de middag haar man eerst buiten het huis uitschold voor een schelm, gauwdief en deugniet. Toen hij binnenkwam, herhaalde hij dat. Hij ging zeer kwaad op een stoel op de vloer zitten en zei tegen haar man: "Haal de buren maar; ik zal het in hun aanwezigheid wel zeggen, en ik kleed mij als een eerlijk man." Haar man ging naar buiten. Fooke bleef bij haar in huis en zei dat haar man door zijn handen zou sterven. Hij herhaalde dergelijke woorden meer dan.

Fooke herhaalde de woorden meer dan eenmaal. Aaltie zei dat zij er wel getuigen bij wilde hebben. Fooke antwoordde: "Daar zal ik mal op passen." Vervolgens pakte Fooke een houten staaf en zei tegen haar: "Duivel, houd je stil, of ik zal je bruien.". Zij en haar man zijn zo bang voor Fooke dat zij niet zonder bezorgdheid naar bed durven. Na voorlezing bleef zij bij haar verklaring en ondertekende die. Bergum, 11 mei 1759. Getekend: Aaltie Hommes. De afsluitende akte noemt verschijning voor de grietman en is gedateerd te Bergum op 11 en 15 mei 1759. Getekend: H.W. van Altena en G. Wilhelmij.

Pijtter Ybeles

Nieuwe verklaringen. Pijtter Ybeles, meester-timmerman in Oostermeer, in zijn 41ste levensjaar, vertelt dat hij in de afgelopen zomer-het geschreven jaartal lijkt 1759-op een zaterdagavond op straat stond. De precieze dag weet hij niet. Hij zag Kornelis Wijbes Tadema en Fooke Jans uit de voermanswagen stappen. Nauwelijks waren zij van de wagen of hij zag Fooke het dikste einde van de zweep nemen en Kornelis daarmee zo in het gezicht slaan dat die hevig bloedde. Hij weet verder niets. Na voorlezing sluit en ondertekent hij in Oostermeer op 29 mei 1759. Hij is geen verwant van Fooke Jans.

Antje Teijes

Antje Teijes in Oostermeer, in haar 20ste levensjaar, wordt wegens minderjarigheid niet beëdigd. Zij vertelt dat zij op de avond waarop Trijntje Jacobs volgens haar zeggen door Fooke was geslagen, buiten stond. Zij hoorde Fooke in zijn eigen huis zeer tekeergaan. Hij riep onder andere dat hij om geen heer of duivel gaf, dat hij soeverein was, dat hij Fooke Lijskes was en om niemand iets gaf. Antje vertelt verder dat hij op de 23ste van deze maand opnieuw zeer boosaardig in zijn huis tekeer was gegaan en had geroepen dat hij om niemand gaf. Zij weet verder niets. Na voorlezing sluit en ondertekent zij in Oostermeer op 29 mei 1759. Zij beschrijft wat zij hoorde; het slaan van Trijntje kent zij hier uit Trijntjes zeggen. De naamvorm Fooke Lijskes in de uitroep is niet genormaliseerd naar Jans.

Kornelis Rienks

Kornelis Rienks, boer in Oostermeer, in zijn 40ste levensjaar, vertelt dat hij in 1758 met Fooke Jans met de wagen naar Beetsterswog was geweest. Fooke kocht daar van de knecht van de houtvesters een foeke, een fuik, met een kloet. Het gaat vervolgens om de kloet die Fooke naar eigen zeggen gebruikte toen hij in de verboden tijd op vissen werd betrapt. Fooke wilde die terug, omdat hij hem van iemand anders had geleend. De passage over het terugkrijgen bevat open woorden. De getuige weet verder niets. Na voorlezing sluit hij zijn verklaring in Oostermeer op 29 mei 1759.

Kornelis Rienks vervolgt met een nagekomen mededeling over circa veertien dagen en iets wat hij van Albart Jans had vernomen of aan Fooke had doorgegeven over de kloet. Fooke noemde iets in dat gesprek een leugen. De getuige tekent met zijn eigen kruismerk. De verklaringen worden in Oostermeer op 29 mei 1759 bekrachtigd door de grietman en de gezworen klerk.

Nieuw onderzoek ten laste van Gerben Ybes in Oostermeer, op ambtshalve verzoek van de grietman als plaatsvervangend fiscaal.

Gerecht Tietjerksteradeel aan Hof

Edele, machtige heren,

Wij blijven met respect uw zeer gehoorzame en onderdanige dienaren, het gerecht van Tietjerksteradeel. Getekend: H. W. van Altena en G. Wilhelmij. Bergum, 1 oktober 1759. De brief blijft in de wij-vorm.

Hof Friesland aan nedergerecht

Hierop volgde deze brief:

Beste, dierbare, bijzondere. ,

De brief behoudt de wij-vorm.

Gerben Ybes, bakker in Oostermeer

Dezelfde centrale persoon in het samenhangende onderzoek: De verklaringen uit 1757-1759 noemen Gerben telkens als meesterbakker in Oostermeer. Onder anderen Harmanius Muldering, diens vrouw Jelttie Jacobs, Hans Jans en Sijtske Jans komen terug. In het dossier over Fooke Jans treedt Gerben zelf als benadeelde op. De marktzaak van 1760 noemt zijn huis, zonder hem daarmee tot verdachte te maken.

Oostermeer 1758-1759 - schilder en timmerlieden rond Gerben Ybes

Oostermeer 1757-1759 - Gerben Ybes, zijn vrouw en een mes

Oostermeer 1759 - burenruzie rond Gerben Ybes

Oostermeer 1758-1759 - gouden knopen en woorden voor het gerecht

Oostermeer 1759 - Gerben Ybes, Halbe Gerbens en Trijntje Aukes

Oostermeer 1760 - Antje Foekes en de beurs op de markt

Fooke Jans in Oostermeer

Waarschijnlijk dezelfde persoon in meerdere zaken: De naam en het dorp keren terug bij de klachten van 1754-1759, de viskorven in 1759 en de schapenvellen in 1766. De gerechtelijke correspondentie verbindt Fooke uitdrukkelijk met de zaak van Gerben Ybes. De latere schapenzaak past geografisch, maar is hier niet met een burgerlijke of kerkelijke registratie aan dezelfde persoon vastgemaakt. Beschuldigingen en getuigenuitspraken blijven als zodanig herkenbaar.

Oostermeer 1759 - 26 schelviskorven en Fooke Jans

Oostermeer 1758-1759 - gouden knopen en woorden voor het gerecht

Oostermeer 1766 - Sijtze Sapes, schapen en schapenvellen

Deze mensen in andere verklaringen

Volg de genoemde personen en hun verwanten door de verklaringen. Op de themapagina staat welke identificaties waarschijnlijk zijn en welke onzeker blijven.

1754-1766: Gerben Ybes en Fooke Jans in Oostermeer

Oostermeer 1790.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.