Suameer in de 18de eeuwOostermeer 1775: woningverkoop en nachtelijke branddreiging
Op 13 april 1775 werd in Oostermeer een woning openbaar verkocht. Egbert Goffes en Troake Jans boden tegen elkaar op. Na de verkoop ontstond onrust bij de woning van Egbert.
Thomas Alberts, een inwoner in zijn negenenveertigste levensjaar, Ytie Wijkes Tadema en Egbert Goffes verklaarden op 21 april afzonderlijk wat zij hadden gezien en gehoord. Hun verklaringen volgen hieronder.
Thomas Alberts ziet een mes en hoort Troake over brand spreken
Thomas Alberts is bakker te Oostermeer en in zijn 24e levensjaar. Hij wordt opgeroepen, beëdigd en ondervraagd.
Troake Jans had volgens Thomas steeds tegen de waarheid gezegd dat hij geen mes bij zich had. Thomas verklaarde dat hij duidelijk een mes onder Troakes rok had gezien.
Troake begon over een woning te spreken. Hij zei dat daar een kat stond die hem toebehoorde en dat hij de vrijheid had die woning binnen te gaan wanneer hij wilde. Hij sprak ook over een gloeiende pijp en het ontstaan van brand. Thomas hoorde hem zeggen:
Wie duivel Zou Mij bewijsen dat ik het huijs in brand gestoken hadde
In modern Nederlands: Wie duivel zou mij bewijzen dat ik het huis in brand gestoken had?
Troake stak een pijp aan en zei:
nu heb ik haar goed glandig aan
In modern Nederlands: Nu heb ik haar goed gloeiend aan.
Daarna ging Troake naar de genoemde woning. Hij maakte er veel lawaai en kwam er uiteindelijk weer uit. Thomas kon verder niets over de zaak zeggen. Na voorlezing bleef hij bij zijn verklaring en ondertekende hij die eigenhandig. Bergum, 21 april 1775. Thomas Alberts.
Een inwoner in zijn negenenveertigste levensjaar ziet Troake met een brandende pijp vertrekken
Deze inwoner van Oostermeer is in zijn 49e levensjaar. Hij wordt opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. In de nacht van 13 april 1775 zat hij bij hem thuis met zijn vrouw en bakker Thomas Alberts koffie te drinken.
Troake Jans kwam bij hen binnen. De getuige beschreef hem als zeer lastig en kwaad. Troake zei dat er in een woning een kat van hem stond en dat hij die daarvandaan wilde halen. Hij sprak ook over het binnengaan met een gloeiende pijp en over brand.
Troake stak een pijp tabak aan en verliet het huis van de getuige. De getuige volgde hem niet en keek hem niet na. Hij kon niet vertellen wat Troake daarna deed.
Hij wist verder niets over de zaak en bleef na voorlezing bij zijn verklaring. Hij tekende te Bergum op 21 april 1775.
Ytie Wijkes Tadema hoort lawaai bij de woning van Egbert
Ytie Wijkes Tadema woont in Oostermeer, is getrouwd met Pieter en in haar 50e levensjaar. Zij wordt opgeroepen, en ondervraagd. Op 13 april 1775, laat op de avond, zat zij bij haar thuis met haar man en bakker Thomas Alberts koffie te drinken. Zij wist het precieze uur niet.
Troake Jans kwam bij hen binnen. Zij hoorde hem over zijn kat spreken. Onder veel lawaai stak hij een pijp tabak aan. Hij zei:
Dat Zal ik daar Weg halen en nu gaan ik Met een glandige pijp daar heen
In modern Nederlands: Die zal ik daar weghalen. Nu ga ik er met een gloeiende pijp naartoe.
Hij zei ook dat hij het niet kon verhinderen als er vonken van de pijp afvlogen en daardoor brand ontstond.
Daarna ging Troake uit haar huis. Ytie volgde hem niet en keek hem niet na. Wel hoorde zij hem veel lawaai maken bij de woning van Egbert Goffes.
Zij wist verder niets over de zaak en bleef na voorlezing bij haar verklaring. Bergum, 21 april 1775. Zij ondertekende als 'Ytie wijkes tadema'.
Egbert Goffes wordt koper van de woning
Egbert Goffes woont in Oostermeer en is in zijn 47e levensjaar. Op 21 april 1775 wordt hij onder ede verhoord in Bergum.
Op 13 april was de woning van de weduwe Lijsbertje Johannes openbaar verkocht. Egbert en Troake Jans hadden tegen elkaar opgeboden. Troake werd de hoogste bieder, maar kon geen voldoende borg stellen. Een borg stond garant voor de betaling. De koop kwam daardoor terug bij Egbert, die uiteindelijk koper werd.
Troake was daar volgens Egbert zeer kwaad over. Egberts vrouw vertelde hem dat Troake bij haar was gekomen terwijl Egbert nog in de herberg was. Troake had haar bedreigd. De volgende nacht durfde Egbert niet naar bed te gaan. Hij verklaart dat Troake veel lawaai maakte op straat en bij zijn huis.
Egbert hoorde Troake ook dreigen het huis boven zijn hoofd af te branden.
Egbert wist verder niets. Na voorlezing bleef Egbert bij zijn verklaring. Hij ondertekende die op 21 april 1775 als 'egbert goffes'.
Dempke Arjens ziet Troake binnenkomen
Dempke Arjens, vrouw van Sybren Sybrens te Oostermeer, ruim zesenveertig jaar, was op 13 april na de woningverkoop bij Egberts vrouw om waren te kopen. Troake kwam volgens haar scheldend en razend binnen. Zij beschreef handelingen met schotels naar het hoofd en gezicht van Egberts vrouw.
Troake ging weg en kwam later opnieuw voorbij. Dempke vermoedde dat hij een mes had: zij had hem eerder, wanneer hij kwaad was, dikwijls met een mes gezien. Op 21 april 1775 zette zij na voorlezing in Bergum haar kruismerk.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Oostermeer
Meer verhalen
Plaatsen dichtbij in de 18de eeuw
Dagelijks leven
Afbeeldingen bij het dagelijks leven
Verantwoording bij de verklaringen
- De tijdsaanduidingen en enkele verbindende handelingen blijven onzeker; geen daadwerkelijk ontstane brand is uit de dreigende woorden afgeleid.
- De naam van deze getuige heeft in de aangeleverde bronbewerking de onzekere lezingen Jelb/Jijp Annes. Zijn identiteit is niet met de naam van Yties man samengevoegd zonder voldoende bronsteun.
- De aanloop van de bedreiging is onleesbaar. De naam van Lijsbertjes overleden man leest Jae. Jacobs[?]. De herlezing geeft Goffes; de oudere naam Gottes is niet teruggezet.
- Deze verklaring uit het vervolg C7 ontbrak op de bestaande pagina. De voornaam, de handelingen met de schotels, een tegenhoudende handeling en de passage over een volle zuster zijn deels onleesbaar. Het mes is hier Dempkes gevolgtrekking uit eerdere waarnemingen, geen door haar vastgestelde mesaanval op dat moment.
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Verantwoording
Informatieboek 3, dossier IB3-D51. De eerdere verklaringen op bladen 147-151 blijven behouden. C7 voegt Egbert Goffes op bladen 152-153 toe.
De verklaring van Dempke Arjens op bladen 153-154 is geheel overgeslagen: grote delen zijn onleesbaar. Ook de niet betrouwbaar leesbare zinsdelen van Egberts verklaring zijn weggelaten. Zijn gedeeltelijk leesbare branddreiging is niet als volledig citaat aangevuld.
De spelling van de weduwenaam en haar familieverband, en enkele handelingen en woorden blijven onzeker. De diplomatische transcripties en volledige moderne bronbewerkingen blijven de controlebasis.
In deze stukken staat geen eindvonnis. De gecorrigeerde naam-, plaats- en inhoudslezingen zijn aan de originele scans getoetst. Onzekere passages zijn niet aangevuld.
Broncontrole van bladen 147-151: Thomas Alberts (IB3-V124), de 49-jarige getuige (IB3-V125) en Ytie Wijkes Tadema (IB3-V126) zijn afzonderlijk verwerkt. De naam van V125 is voorlopig gelezen als Jelb/Jijp Annes; de lezing van Pieters tweede naam is eveneens onzeker. Er is niet aangenomen dat V125 Yties echtgenoot is. De koffiepassage in Thomas’ verklaring is leesbaar in losse woorden, maar het gezelschap, de plaats en het uur zijn niet betrouwbaar met elkaar te verbinden. Die context is niet aangevuld uit de andere getuigenverklaringen.
Thomas’ mesbenaming, armbeweging, eerste aanspreking en woorden over het brandbare materiaal zijn gedeeltelijk onleesbaar. Ook de laatste passage over Egbert en diens reactie blijft onduidelijk. Bij V125 is de precieze uitspraak over brand onvolledig. Bij Ytie is het woord voor haar reactie onleesbaar; er is geen emotie ingevuld. De leesbare ik-uitspraken zijn behouden. Deze verklaringen beschrijven geen daadwerkelijk ontstane brand.
De verklaringen zijn opgenomen op verzoek van de fiscaal voor Hobbe Baard van Sminia, grietman van Tietjerksteradeel. De precieze lezing van de fiscaalsnaam in de eerdere bronbewerking is onzeker.