Oostermeer 1776: natte hemden en een onbekende op het Witveen
Op maandag 30 september 1776 verdwenen hemden van de . Dienstmeiden uit Oostermeer en een man op het Witveen vertelden over het missen en terugvinden van linnengoed.
Ook een schipper uit Eestrum en zijn vrouw herkenden een getoond hemd. De verklaringen werden op 2 oktober opgenomen. De volgende dag stuurde het Hof de hemden terug.
Tietje Coenes laat een hemd terughalen
Tietje Coenes woont als dienstmeid bij Wierd Wijttes, een boer te Oostermeer. Zij is naar haar beste weten ruim 31 jaar oud en wordt verhoord. Op maandag 30 september 1776 werd aan de kleine meid gevraagd of hun hemden nog op de bleek lagen.
Tietje ging naar de bleek. Zij ontdekte dat er een hemd van haar boer en een van de kleine meid, Ymkjen Gerrits, ontbraken. Een arbeider vertelde haar dat er een hemd lag in het huis van de weduwe Tjarks te Oostermeer. Tietje stuurde hem om het te halen.
Toen de arbeider met het hemd thuiskwam, herkende zij het als het hemd van haar werkgever. Dat had zij vandaag aan het gerecht overhandigd. Haar werkgever had tegen haar gezegd dat hij zijn eigen hemd niet goed herkende. Tietje hield vol dat het wel zijn hemd was.
Tietje wist verder niets over de zaak.
Na voorlezing bleef zij bij haar verklaring en ondertekende zij die eigenhandig. Bergum, 2 oktober 1776.
Ymkjen Gerrits mist ook haar eigen hemd
Ymkjen Gerrits woont als dienstmeid bij Wierd Wijttes te Oostermeer en is in haar 16e levensjaar. Zij wordt verhoord. Op maandag 30 september 1776 had zij linnengoed op de bleek gelegd om het te laten bleken.
Toen de knecht en een arbeider thuiskwamen, vroegen zij of het linnengoed nog op de bleek lag. Ymkjen ging kijken. Een hemd van haarzelf en een hemd van haar werkgever waren verdwenen.
Haar eigen hemd was nog niet teruggevonden. Zij wist niet wie het had weggenomen. Zij wist verder niets. Na voorlezing bleef zij bij haar verklaring en zette zij haar eigen kruismerk. Bergum, 2 oktober 1776.
Sjoerd Wijgers vindt natte hemden bij een onbekende
Sjoerd Wijgers woont op het Witveen onder Oostermeer en is in zijn 62e levensjaar. Hij wordt verhoord. Afgelopen maandag was hij aan het huis van de weduwe van Sijger Tjarks aan het werk. In de middag ging hij naar huis om te drinken.
Bij zijn terugkomst zag hij bij het huis van de weduwe een kleine jongen zitten. Hem werd verteld dat er een hemd van de bleek ontbrak. Men vroeg hem of hij iemand had gezien. Sjoerd zei dat hij een kleine jongen had gezien.
Toen Sjoerd alleen thuiskwam, ontmoette hij twee personen die hij niet kende. Hij greep de kleinste vast, scheurde diens onderrok open en vond daarachter een nat hemd. Hij nam deze persoon met zich mee. De grootste liep verder.
Bij het onderzoeken vond hij twee hemden. Volgens wat hem werd verteld, behoorde het ene toe aan Wierd Wijttes te Oostermeer en het andere aan Gerk Pytters te Eestrum.
Sjoerd liet de persoon daarna vrij onder de belofte dat die dit niet meer zou doen. Het ene hemd werd bij de weduwe weggehaald. Het andere had hij zelf aan het gerecht overhandigd. Hij wist verder niets. Na voorlezing bleef hij bij zijn verklaring en ondertekende hij die eigenhandig. Bergum, 2 oktober 1776.
Jan Siverens hoort bij thuiskomst dat zijn hemd weg is
Jan Siverens woont onder Smallinger Opeinde en is in zijn 16e levensjaar. Hij wordt opgeroepen, en ondervraagd. Afgelopen maandag was hij naar het land gegaan om te werken.
Toen hij thuiskwam, vertelde de weduwe van Sijger Tjarks hem dat een van zijn hemden van de bleek was weggenomen. Het hemd was gemerkt S:S. Het was niet gebleken wie het had weggenomen.
Jan wist verder niets. Na voorlezing sloot hij zijn verklaring af en ondertekende hij die met zijn eigen kruismerk. Bergum, 2 oktober 1776.
Gerk Pytters herkent het merk G:E:
Gerk Pytters is schipper te Eestrum en in zijn 32e levensjaar. Hij wordt opgeroepen, en ondervraagd. Afgelopen maandag was hij niet thuis geweest.
Toen hij in de avond thuiskwam, vertelde zijn vrouw dat die dag een van zijn hemden van de bleek was gestolen. Vandaag had het gerecht hem een hemd getoond, gemerkt G:E. Gerk herkende het als zijn hemd.
Hij kon verder niets zeggen. Na voorlezing sloot hij zijn verklaring af en ondertekende hij die eigenhandig. Bergum, 2 oktober 1776.
Grytje Foekes haalt het linnen uit de kelder
Grytje Foekes, de vrouw van Gerk Pytters te Eestrum, is in haar 28e levensjaar. Zij wordt opgeroepen, en ondervraagd. Op maandagmorgen had zij haar linnengoed uit de kelder gehaald om het te bleken.
Zij merkte dat een van haar mans hemden van de bleek ontbrak. Vandaag had het gerecht haar een hemd getoond, gemerkt G:E. Zij herkende het als hetzelfde hemd. Zij wist niet wie het had ontvreemd.
Zij wist verder niets. Na voorlezing sloot zij haar verklaring af en ondertekende zij die eigenhandig. Bergum, 2 oktober 1776.
3 oktober 1776: het Hof stuurt de hemden terug
De brief:
Vaste, lieve, bijzondere.
Hof van Friesland (in modern Nederlands):
Na onderzoek van uw brief en de daarbij gevoegde verklaringen over de diefstallen die in uw brief uitvoeriger zijn vermeld, hebben wij besloten u te verzoeken en te bevelen: laat de daders aanhouden zodra zij u bekend worden en zich binnen uw rechtsgebied bevinden. Neem hun bekentenissen af en zend die aan ons. Laat de verdachten door de dienaren van uw gerecht naar het Blokhuis overbrengen.
Wij zenden hierbij de hemden terug die u aan ons hebt toegezonden, zodat die weer aan hun eigenaren kunnen worden gegeven. Verder hebben wij besloten u op te dragen alle nodige zorg te besteden aan een behoorlijk onderzoek naar de vraag of er nadere informatie te verkrijgen is over de personen die Sjoerd Wijgers heeft ontmoet. Als dat zo is, verwachten wij daarover behoorlijk door u te worden geïnformeerd.
Hierop vertrouwend bevelen wij u aan in de bescherming van God Almachtig en blijven wij:
Vaste, lieve, bijzondere, uw goede vrienden, de raden van het Hof van Friesland.
Ondertekend: H. Van der Haer, met een haal. Leeuwarden, 3 oktober 1776.
Andere zaken op dezelfde locatie
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Oostermeer
Over Oostermeer
Plaatsen dichtbij in de 18de eeuw
Verhalen uit plaatsen dichtbij
Dagelijks leven
Verantwoording bij de verklaringen
- Sjoerds aanloop over de kleine jongen en de herkomst van de twee onbekenden bevat onleesbare verbindingen. De mogelijke herkomstaanduiding Smaeg[?] is niet tot een zekere woonplaats gemaakt. De namen Gerk Pytters en Grytje Foekes volgt de aangeleverde herlezing.
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Verantwoording
Informatieboek 3, IB3-D63. C8 bevat bladen 191-194; C9 vervolgt op 195-198. Zes afzonderlijke verklaringen IB3-V152-V157 en Hofmissive IB3-S3 zijn verwerkt. Dubbelen van blad 191 tellen eenmaal.
De naam van Tietje Coenes is onzeker; de ondertekening wordt voorlopig als Titje Kornes gelezen. Sommige naamvormen en handelingen zijn onleesbaar. Ze zijn niet aangevuld. Jan Siverens' hemdmerk S:S: en het merk G:E: zijn afzonderlijk behouden.
De kleine jongen is niet gelijkgesteld aan de kleinste van de twee later aangetroffen onbekenden. Sjoerds mededelingen over eigendom blijven horen zeggen; de herkenningen van Gerk en Grytje blijven hun eigen verklaringen.
De Hofbrief noemt diefstallen in het meervoud; zijn strekking kan ruimer zijn dan deze hemdenzaak. Er staat geen aanhouding op bevel van het Hof of eindvonnis in deze set. De gecorrigeerde naam-, plaats- en inhoudslezingen zijn aan de originele scans getoetst. Onzekere passages zijn niet aangevuld.
De plaatsnamen Jistrum en Eestrum: Jistrum (Eestrum), Monumenten in Nederland. De lezing Ustrum in deze bronset is daarmee niet zelfstandig bevestigd.
V152-V154: Habbe Baard van Sminia, grietman van Tietjerksteradeel, nam de verklaringen op verzoek van de fiscaal op. De niet eenduidige beginformules zijn niet tot een beëdiging aangevuld. V155-V157 zijn uitdrukkelijk opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Alle zes verklaringen sluiten op 2 oktober 1776 te Bergum met voorlezing en een eigen handtekening of merk. S3 bevat een bevel van het Hof van 3 oktober 1776. De woorden geprivilegieerde Blokhuis zijn behouden. Het onzekere woord hun bij het terugzenden van de hemden is niet tot een extra ontvanger uitgelegd.
Bij Sjoerd staat de jongen volgens de transcriptie in de onderwal. De precieze betekenis en plaatsaanduiding zijn niet zeker; er is geen kelder of walwoning verzonnen. Het is niet vastgesteld dat deze jongen een van de later aangesproken personen was. Onleesbare delen over hun herkomst, Sjoerds vraag, zijn zekerheid over het eerste hemd en handelingen bij de weduwe zijn niet aangevuld. Bij Tietje zijn de nadere herkenningsgronden en de persoon die niet thuis was onleesbaar. Ymkjens gedeeltelijk leesbare reactie is niet tot een zekere emotie gemaakt.