Toen en Toen ..
Zoeken Het verhaal van Friesland

Oudkerk en Bergum 1800 - Vier afzonderlijke aangiften

Historische aangifte en getuigenverklaringen uit 1800, vastgelegd bij het gerecht van Tietjerksteradeel.

Vier verklaringen werden op 26 november 1800 in Bergum vastgelegd. Ze gaan over verschillende gebeurtenissen in Oudkerk, onder Roodkerk en bij de Bergumerdam. De zaken betroffen boter en vlees uit een , rapen op een akker, twee gemerkte bijenkorven en een verdwenen zeil.

Keuken rond 1800.
Keuken rond 1800.

Harke Gerrits - braak bij de melkkamer

De melkkamer bevatte zowel verse als gezouten boter en vlees.

Harke Gerrits was , landbouwer, in Oudkerk en in zijn 53ste levensjaar. Hij werd opgeroepen, onderzocht en beëdigd. In de nacht van 24 op 25 november 1800 was in het door hem bewoonde huis een ruit laag in de muur gebroken. Daarna was een venster van de schuur geopend en ook daarvan een ruit gebroken. Bij zijn inspectie ontdekte Harke dat uit de melkkamer ontbraken:

  • Twee verse boter.
  • Ongeveer acht gezouten boter.
  • Een gedeelte vlees uit een kuip.
  • Een stuk gehakt vlees.

Harke verklaarde dat hij kon zeggen wie dit had gedaan. Na voorlezing tekende hij in Bergum op 26 november 1800 als Harke Gerrijts.

De verklaring werd door het gerecht van Tietjerksteradeel opgenomen en beëdigd. De getuige tekende of zette een kruis zoals in het verslag is vermeld.

Bakkerij rond 1800.
Bakkerij rond 1800.

Sijbe Martens - twee mannen snijden rapen

Dit is een afzonderlijke aangifte, niet het vervolg van de vermissing uit Harkes melkkamer.

Sijbe Martens, een arbeider uit Oudkerk van ongeveer 38 jaar, werkte dagelijks bij de boer Alle Oenes Bottema onder Roodkerk. Op dinsdagavond 25 november 1800 stuurde Bottema hem vanuit de kooi naar een stuk land met de naam de " ses". Hij moest daar rapen halen.

Toen Sijbe aankwam, zag hij twee mannen op dat land. Hij liep dichterbij en de mannen kwamen hem tegemoet. Hij herkende hen als Andries Rinses en Rinse Andries, allebei arbeiders van het Molenend onder Oudkerk. Sijbe zag hen rapen afsnijden.

Sijbe vroeg wie hun toestemming had gegeven de rapen te nemen. Andries Rinses antwoordde volgens zijn verklaring dat zijn huisheer, de boer, het had toegestaan. Daarna ging Andries onmiddellijk naar de boer. Sijbe wist bovendien dat Andries een hoeveelheid rapen reeds bij zich thuis had opgeborgen en die rapen weer bij Alle Oenes Bottema thuisbezorgde.

De verklaring werd in Bergum op 26 november voorgelezen. Sijbe zette zijn eigen ; de beëdigde , aangeduid als Hi: P. Rienhuis, waarmerkte het. Sijbe zegt niet dat hij zelf een eerdere diefstal heeft gezien.

De verklaringen hieronder blijven afzonderlijk: een volgende getuige vertelt wat hij of zij zelf heeft gezien, gehoord of als vermissing heeft vastgesteld.

Arm gezin eenvoudig woonvertrek bedstede turfvuurtje roggebrood.
Arm gezin eenvoudig woonvertrek bedstede turfvuurtje roggebrood.

Marten Sjoerds - twee geschilderde bijenkorven

De letters M.S. en F.B. horen bij twee verschillende korven.

Marten Sjoerds was 68 jaar en koopman. Hij woonde in Bergum aan de dam. In de nacht van 24 op 25 november waren uit een bijenstal achter zijn huis twee korven, met de bijen erin, verdwenen:

  • Een wit-rood geschilderde korf met de letters M.S.
  • Een blauw geschilderde korf met de letters F.B.

Marten wist niet wie de korven had weggenomen. Nadat zijn beëdigde verklaring was voorgelezen, tekende hij die op 26 november 1800 in Bergum als Marten Sjoerds.

Wijbe Pieters - een getaande uit het schip

De vier getuigen beschreven verschillende voorvallen op verschillende plaatsen.

Wijbe Pieters was 54 jaar, schipper, en woonde op de Bergumer Nieuwstad. In de week vóór 26 november 1800 verdween uit zijn schip één grote getaande fok: een voorzeil dat met taan was behandeld. Wijbe kon de precieze dag van de vermissing niet noemen. Hij wist ook niet wie het zeil had meegenomen.

Na het voorlezen van de verklaring tekende Wijbe in Bergum op 26 november 1800 als Wijbe Pijters. Zijn vermiste scheepszeil hoorde niet bij de eerdere drie aangiften uit dezelfde ambtelijke bundel.

Wat is nog zichtbaar?

  • De dorpen Oudkerk en Roodkerk en de omgeving van de Bergumerdam.
  • Het veld "diaconije ses", de huizen, bijenstal en het betreffende schip zijn niet met zekerheid aan te wijzen op de huidige kaart.

Dit verhaal staat ook in het verklaringen uit Oudkerk. Andere dorpen komen aan bod in het overzicht van Tietjerksteradeel, 1795-1802.

Rinse Andries en Andries Rinses bij Oenkerk

In 1800 worden Rinse Andries en Andries Rinses samen bij het Molenend onder Oudkerk genoemd; in 1801 heet Rinse van het Molenend onder Oenkerk te zijn. In november 1806 vermoeden Aattje en Hendrik dat Rinse Andries, zoon van Andries Rinses, betrokken is. Namen, omgeving en het genoemde tweetal ondersteunen vergelijking, maar leeftijd en partner ontbreken; Oudkerk/Oenkerk is een verschil. De verdenking en verbanningsgeruchten uit 1806 zijn geen vastgestelde feiten.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze gebeurtenis? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Kaart van Oudkerk, Roodkerk en Bergumerdam

Plaatsen in de omgeving

Dagelijks leven

Afbeeldingen

Keuken rond 1770.
Keuken rond 1770.
Zuivelbereiding rond 1770.
Zuivelbereiding rond 1770.
Keuken rond 1770.
Keuken rond 1770.
Een kamer in een stadswoning rond 1800.
Een kamer in een stadswoning rond 1800.
Bedstede rond 1800.
Bedstede rond 1800.

Bij Harke staat letterlijk dat hij kan verklaren wie het gedaan heeft, zonder dat een naam volgt. Dit is niet veranderd in een ontkenning. Sijbes tweede opdracht en de eenheid bij de teruggebrachte rapen zijn onzeker gelezen.

Verantwoording van de tekst

Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.

    Meer over het dagelijks leven

    Plaatsen in de omgeving in de 19de eeuw

    Bataafse en Franse tijd

    Bronnen

    Gerecht van Tietjerksteradeel, informatieboek 5, EA-7-D02 (26 november 1800), bronbladen 115, 116, 117, 118, 119; 4 afzonderlijke verklaringen. Diplomatische transcripties en moderne hertalingen uit de aangeleverde cumulatieve bronbewerking.

    Historische citaten zijn letterlijk overgenomen uit de transcriptie. De originele handgeschreven scans zijn niet opnieuw gelezen.

    Verantwoording

    • Deze vier aangiften zijn één ambtelijke bundel, maar hebben geen bewezen gemeenschappelijke dader of onderlinge samenhang.
    • Harkes tekst over de dader is onduidelijk; er wordt geen naam genoemd. Het stuk "gehakt" na de bladwisseling is behouden.
    • Sijbes tweede opdracht en de hoeveelheid rapen ("Ken"?) zijn onzeker. Andries Rinses en Rinse Andries zijn afzonderlijk genoemd.
    • De bijenkorven hebben verschillende kleur- en lettermerken: M.S. en F.B.
    • Wijbe wist de exacte dag van het vermissen van de grote getaande fok niet.

    De afbeeldingen zijn periodegebonden voorstellingen en tonen niet noodzakelijk de beschreven personen of voorvallen.