Toen en Toen ..
Zoeken Het verhaal van Friesland

Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5

Na de overgave van Sloten in november 1523 verdwijnt het Gelderse gezag uit Friesland, maar de overwinning heeft nog gevolgen voor Steenwijk, twee Gelderse bestuurders en legeraanvoerder Johan van Wassenaer.

De Geldersen verlaten Steenwijk

Na de overgave van Sloten en Lemmer stuurden de keizerlijke bevelhebbers soldaten naar Steenwijk om ook die stad te belegeren. De Gelderse bezetting kreeg bericht dat de troepen onderweg waren.

Op 11 november 1523 verlieten de Geldersen Steenwijk voordat het beleg begon. De keizerlijke soldaten namen de stad in, plaatsten er een bezetting en stadhouder George Schenck liet er een nieuw blokhuis bouwen.

Een terechtstelling in Leeuwarden, rond 1523.
Een terechtstelling in Leeuwarden, rond 1523.

De gevangenneming van Hubert en Wierdt

Doctor Hubert, de Gelderse kanselier, en Wierdt uit Bolsward, de bevelhebber van de Gelderse zeesoldaten na de dood van Grote Pier, werden aangetroffen en aangehouden toen zij naar Steenwijk wilden reizen.

De keizerlijke bevelhebbers vonden dat zij daarmee de voorwaarden schonden waaronder de verdedigers van Sloten mochten vertrekken. In die overeenkomst was een reis naar Steenwijk of naar Lemmer uitdrukkelijk uitgesloten.

Beiden werden heimelijk naar Leeuwarden gebracht. De volgende dag werd Wierdt terechtgesteld.

Wierdt wordt op 23 november onthoofd

Op 23 november 1523 werd Wierdt uit Bolsward voor de Kanselarij in Leeuwarden op het schavot onthoofd. Zijn lichaam werd buiten de stad bij de gerechtsplaats op een rad gelegd.

Hubert bleef, omdat hij priester was, in Leeuwarden op het huis gevangen totdat de heer van Wassenaer stierf. Toen werd hij mee naar Holland overgebracht en vervolgens naar Margaretha in Mechelen gebracht. Zij veroordeelde hem tot levenslange gevangenschap op het huis te Rupelmonde in Vlaanderen.

Een aanval vanaf het water, rond 1520.
Een aanval vanaf het water, rond 1520.

Johan van Wassenaer overlijdt aan zijn wond

De edele heer Johan van Wassenaer, heer van Voorschoten en Valkenburg en burggraaf van Leiden, was tijdens het beleg van Sloten door zijn arm geschoten. Op 4 december 1523 overleed hij in Leeuwarden op het huis aan die wond.

Plaatsen in de 16de eeuw

Heel Friesland was bedroefd over zijn dood. Hij had zich zo dapper en vastberaden tegen de vijanden ingezet om Friesland terug te winnen, het uit Gelderse handen te bevrijden en tot eenheid te brengen. Hij wilde de strijd niet rekken, zoals sommigen die vóór hem in Friesland eenzelfde opdracht hadden gehad. Daarvoor had hij zijn lijf en leven gegeven.

Op 21 december werd zijn lichaam met plechtigheid naar Holland gebracht. Uiteindelijk werd hij in Den Haag begraven in het klooster van de predikheren, bij de graven van zijn voorouders, de heren van Wassenaer.

In mei 1524 komt opnieuw een Gelderse groep

Na Wassenaers dood gaf Schenck de soldaten ontslag. Friesland leefde daarna vele jaren eensgezind in goede rust en vrede, onder bescherming van de keizer en het wijze en goede bestuur van zijn stadhouder Georg Schenck, vrijheer van Toutenburg, vrij van onrust en binnenlandse oproer.

Er was één uitzondering. In mei 1524 trokken Gelderse soldaten Stellingwerf binnen. Zij begonnen huizen in brand te steken, goederen te roven en mensen gevangen te nemen.

Toen Schenck dit vernam, liet hij meteen heel Friesland oproepen om met hun wapens naar Leeuwarden te komen. Vandaar wilde hij tegen de Geldersen optrekken.

Toen de Geldersen hoorden dat de Friezen zich verzamelden, trokken zij terug naar de plaats vanwaar ze waren gekomen. Tot nu toe hebben zij Friesland niet opnieuw aangevallen. Schenck bedankte de Friezen voor hun trouwe en eensgezinde opkomst en stuurde hen weer naar huis.

Een markt, rond 1550.
Een markt, rond 1550.

Worp sluit zijn vijfde boek af

Worp van Thabor (in modern Nederlands):

Hiermee wil ik het vijfde boek van deze kronieken afsluiten. Na het bestuur van de vorst van Saksen en de Gelderse inval, na vele oorlogen, bloedvergieten, roof en brand, heeft de keizer in dit jaar 1523 Friesland van Stavoren tot Gerkesbrug tot gehoorzaamheid en onderwerping gebracht en houdt het nu in rust onder zijn gezag.

Dat is niet zonder aanzienlijke hulp en bijstand van de Friezen zelf gebeurd, zoals ik hiervoor in dit boek zo uitvoerig mogelijk naar mijn beste vermogen heb beschreven. De Friezen erkennen en hebben nu geen andere heer dan de keizer en zijn bestuurders in deze landen. Wat hun met zegels is toegezegd en beloofd, wordt nagekomen.

Om te weten wat de Friezen op hun beurt gezworen hebben te houden, naast de bezegelde brieven van de keizer, wil ik aan het einde van dit boek beide eden opschrijven. Zo kunnen de Friezen weten wat zij tegenover de keizer verplicht zijn na te komen.

Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Op de kaart

Reizigers, rond 1500.
Reizigers, rond 1500.
Een gewapende boer, rond 1550.
Een gewapende boer, rond 1550.
Een boerenerf, rond 1550.
Een boerenerf, rond 1550.
Hooien, rond 1550.
Hooien, rond 1550.
Een wagenwiel herstellen, rond 1550.
Een wagenwiel herstellen, rond 1550.

Dagelijks leven en beroepen

De kronieken van Worp

Boek 4: Friesland vanaf 1399

Verwante verhalen

Bronnen en verantwoording

Worp van Thabor, Vijfde boek der Kronijken van Friesland, Leeuwarden 1871, gedrukte blz. 329 en 332-334 (PDF-bladzijden 418 en 421-423, tweede doorlopende exemplaar in het PDF-bestand).

Online kronieken, dagboeken en brieven

  • De bronpassages voor dit verhaal staan op blz. 329 en 332-334. De arrestatie van Hubert en Wierdt en het vertrek uit Steenwijk staan vóór het landdaghoofdstuk; Wassenaers dood en de afsluiting staan erna. Het verhaal behoudt deze bestaande thematische samenvoeging zonder de tussenliggende landdagtekst te herhalen.
  • De scan op blz. 329 leest euige geuanckenisse: levenslange gevangenschap. Hubert blijft in Leeuwarden op het huis gevangen tot Wassenaers dood en wordt daarna mee naar Holland en naar Margaretha te Mechelen gebracht. De historische naam Rippermonde is als Rupelmonde weergegeven.
  • De onthoofding van Wierdt is op 23 november, de dag na de heimelijke overbrenging. Wassenaer overlijdt op 4 december op het huis te Leeuwarden en wordt op 21 december met eer naar Holland overgebracht. Zijn titels en zijn begrafenis bij zijn voorouders in het predikherenklooster in Den Haag zijn behouden.
  • De lof voor Wassenaer, de beschuldiging tegen eerdere bevelhebbers die de strijd zouden hebben gerekt, de droefheid van heel Friesland en het gunstige oordeel over Schencks bestuur behoren tot het oorspronkelijke verslag. Zij zijn geen nieuw redactioneel oordeel.
  • De inval in Stellingwerf is in mei 1524. Tot nu toe in de zin over het uitblijven van nieuwe aanvallen verwijst naar het tijdstip waarop de kroniekschrijver dit schreef, niet naar de huidige tijd.
  • Worps persoonlijke slotbeschouwing staat volledig in een afzonderlijk grijs blok met de ik-vorm. De zin op blz. 334 met ende syn Mat. in dese landen Guuernoers wort geholden, dat hem is versegelt ende geloeft heeft een onregelmatige aansluiting. De mededelingen over keizerlijk gezag en nakoming van bezegelde beloften zijn behouden, maar de precieze grammaticale verhouding tussen keizer, bestuurders en Friezen blijft onzeker. Deze passage is daarom gedeeltelijk gecontroleerd.
  • De schrijver zegt beide eden te willen opnemen. In de afdruk volgen een algemene Friese eed en de twee wederzijdse Sneker eedverklaringen. Die eigen formulering is niet tot een nieuwe telling herschreven.