Bakkeveen in de 16de eeuw
In de 16de eeuw veranderde Bakkeveen door het verdwijnen van zijn kloosterbezit en het geweld van de Tachtigjarige Oorlog.
Mariënhof: turf en landbouw voor een klooster
Ten oosten van het latere dorp lag de kloosteruithof Mariënhof. Vanuit Mariëngaarde bij Hallum werd hier land beheerd; de uithof leverde onder meer turf voor het klooster. De omgeving bestond uit zandgronden, heide en veen. Boeren hielden vee en gebruikten hogere gronden voor akkerbouw, terwijl lage en natte stukken minder geschikt waren.
De grond en de opbrengsten hadden voor de kloosterbewoners grote betekenis. Arbeid op een uithof verschilde van het leven binnen de kloostermuren: er moest worden gegraven, gehooid, verzorgd en vervoerd. Boeren en landarbeiders werkten met eenvoudige werktuigen en vervoer met paarden en wagens.
Kloosterbezit en godsdienstverandering
De zorg voor de gelovigen in Bakkeveen lag al eeuwen bij Duurswoude. Tijdens de Reformatie kwam het katholieke kerkelijk bezit onder druk te staan. De plaatselijke Mariënhof verloor aan het einde van de eeuw haar functie als kloosteruithof; volgens het landschapsonderzoek werden voormalige kloostergronden overgedragen aan particuliere eigenaren. In een onderzoek wordt specifiek een ruil met Sirck van Donia genoemd.
Hoe de afzonderlijke kloosterbewoners Bakkeveen verlieten en welke pastoor daarna voor de overgebleven gezinnen zorgde, is in de geraadpleegde stukken niet beschreven. Ook is geen betrouwbaar ooggetuigenverslag gevonden dat vertelt of de godsdienstverandering ter plaatse vreedzaam verliep.
1581 of 1582: de verwoesting van het oude Bakkeveen
De toelichting bij de historische kaart van Schotanus noemt 1581 als jaar waarin het oude Bakkeveen door Spaanse soldaten werd geplunderd en platgebrand. Jacobus Craandijk schreef in 1875 over de verwoesting in 1582. J.H. Popping verbond Bakkeveen eveneens met brandstichtingen door Spaanse troepen in de nacht van 18 op 19 april 1582, maar noemde dat zelf een vermoeden. Het precieze jaar en de omvang van de verwoesting staan daarom niet vast. De latere Bakkeveensevaart bestond toen nog niet.
Op de kaart bleven de "Oude Huys Steeden" herkenbaar als vroegere woonplaatsen. Een namenlijst van slachtoffers, een omvang van de schade en een verklaring van iemand die de plundering meemaakte, ontbreken in het nu geraadpleegde materiaal. Het verband met de oorlogshandelingen is overgeleverd in de latere kaarttoelichting.
April 1582: gewapende wachten bij de grens
Op 13 april 1582 gaven Gedeputeerde Staten opdracht om wachten uit te zetten. Op 16 april volgden nieuwe maatregelen tegen invallen en plunderingen in Opsterland en Ooststellingwerf. Bij Bakkeveen en Duurswoude moesten eveneens gewapende mannen wacht houden. Voor de wacht bij de Friesche Palen werden onder meer 16 mannen uit het gebied van Opsterland ten noorden van het Oude Diep aangewezen; uit Opsterland ten zuiden van het Oude Diep moesten 35 mannen worden geleverd. De wachtposten moesten de wegen langs de venen bewaken.
Op 20 april moesten de inwoners van Smallingerland, rijk en arm, met hun wapens naar Smalle Ee komen. De besluiten zijn bewaard via de kroniek van Winsemius en later besproken door J.H. Popping. Voor Duurswoude en omliggende dorpen zijn wachten vastgelegd, maar daarmee is niet aangetoond dat al deze plaatsen ook in brand zijn gestoken.
1593: schansen aan de wegen naar Friesland
Onder stadhouder Willem Lodewijk werden in 1593 toegangswegen vanuit Drenthe en Groningen versterkt. De Zwartendijksterschans lag bij Een aan de weg naar Bakkeveen; de Breebergschans bewaakte de route bij Donkerbroek. Ook bij Friesche Palen lag een schans. Zulke schansen waren aarden verdedigingswerken met wallen en grachten waar soldaten een doorgang konden bewaken. In het veen konden legerafdelingen niet gemakkelijk buiten de hogere zandwegen om trekken.
De nog herkenbare Sterrenschans langs de Beakendyk bij Bakkeveen moet hiervan worden onderscheiden. De gemeente Opsterland beschrijft deze als een oefenschans uit de 18de eeuw; de plaatselijke historische vereniging noemt een vermoedelijke aanleg in de 17de eeuw. De aanleg ervan in 1593 staat dus niet vast.
Wegen over de heide
Voor het nieuwe veenkanaal waren reizigers en boeren op zandwegen en paden naar Drenthe en de omliggende streek aangewezen. Een kar met brandstof of landbouwproducten kon niet dezelfde hoeveelheden vervoeren als de turfschepen van de latere eeuwen. De verandering is te volgen op de 16de-eeuwse geschiedenis van Drachten.
Wat is nog zichtbaar?
- De omgeving van de Nieuwe Meer waar het oude dorp lag.
- De vroegere ligging van de kloosteruithof Mariënhof.
- Het patroon van oudere routes door het heide- en veengebied.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.