
Winter 1800.
Vier bewoners vertellen over de onbekende man die bleef slapen en de spullen die zij daarna misten.

Gerrijt Hendriks, vrijgezel en arbeider bij landbouwer Andries Wijtzes in Hardegarijp, is in zijn 52ste levensjaar. Hij werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Zondag 26 februari kwam rond half zes 's avonds een man in een sjofele jas vragen of hij er mocht overnachten. Dat werd toegestaan.
Toen Gerrijt de volgende morgen rond half zes opstond, was de man vertrokken en stond de achterdeur open. Uit het achterhuis miste hij een groen Fries vestje met zwarte knopen en twee zakken. Verder miste hij een gladde langwerpige koperen tabaksdoos, kousen die bovenaan zwartgrijs en onderaan wit waren, een blauwbonte halsdoek, een oude blauwe gebreide das, en twee ivoren kammen.
De doos, wanten, halsdoek, das en kammen zaten in een zak van het vestje. Ook een oude bonte hoed die bij het vestje hing was weg. Hij sloot na voorlezing en ondertekening te Bergum op 28 februari 1809. Handtekening: Gerrit Hendriks.

Trijntje Volkerts, dienstmeid bij landbouwer Andries Wijtzes in Hardegarijp, is in haar 19de levensjaar. Zij werd opgeroepen en ondervraagd. Zondag 26 februari tussen vijf en zes 's avonds kwam een man vragen of hij mocht blijven slapen. Hij kreeg toestemming. Hij droeg een bruinachtige jas met omslagen, een lange linnen broek en een groen schort voor.
Toen zij de volgende morgen rond half zes opstond, zei Gerrijt Hendriks dat hij goederen miste en dat de achterdeur openstond. Zij zag die open deur ook. De gast bleek vertrokken. Vervolgens ontdekte zij dat uit het achterhuis een paar blauwe, met zilverachtige strepen wollen kousen verdwenen was, die zij de dag ervoor had gedragen.
Zij wist verder niets en zette na voorlezing haar eigen kruismerk te Bergum op 28 februari 1809. Het is gewaarmerkt door P.W.G. Bruining.
Dirk Egberts, boerenknecht bij Andrijs Wijtzes in Hardegarijp, is in zijn 25ste levensjaar. Hij werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Zondag 26 februari tussen vijf en zes 's avonds kwam een man in het buitenhuis terwijl Dirk de dieren voerde. Hij noemde een woonplaats. Dirk kende hem niet.
Hij droeg een lange bruine jas, een lange witte linnen broek en een bonte hoed; zijn ogen zagen er wat ontstoken uit. Hij zei de volgende dag naar Leeuwarden te moeten. Toen Dirk de volgende morgen tussen vijf en zes opstond, vertelde arbeider Gerrijt Hendriks dat goederen weg waren en de achterdeur openstond.
Dirk miste zwartbruine lakense kamerool, met een blauwgedrukte bonte zakdoek in een zak. Ook een koperen tabaksdoos was weg, met onderop een zogenoemde eeuwigdurende almanak en bovenop cijfers en letters, onder andere een aanduiding met 35 en een man. Verder miste hij een donkerbruin Fries vestje met zwarte hoornen knopen en zakken van Fries linnen.
In een zak zaten twee wanten met twee duimen, deels schaapgrauw en onderaan wit gekleurd. Ook een groot glazen flesje waarin vijf duiten zaten was weg. Hij verdacht de man die er die nacht had geslapen en die hem de vorige avond had gezegd dat hij naar Leeuwarden moest. Daarom ging hij meteen die kant op.
Op de Zwarteweg ontmoette hij een soldaat, Hinne Gerrijts. Hij vroeg of die een man met het beschreven uiterlijk had ontmoet. De soldaat zei niemand te hebben gezien. Hij ging opnieuw richting Leeuwarden en kon ook daar geen spoor van hem vinden. Hij sloot zijn verklaring na voorlezing en tekende te Bergum op 28 februari 1809: Dirk Egberts.
Andrijs Wijtzes, landbouwer in Hardegarijp, is 40 jaar. Hij werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Zondag 26 februari tussen vijf en zes 's avonds kwam iemand vragen of hij bij hem mocht overnachten. Hij gaf toestemming. Toen hij de volgende ochtend tussen vijf en zes opstond, vertelden zijn arbeider en de andere getuigen dat de goederen waarover zij al verklaard hadden, vermist waren.
De man die bij hem had geslapen was in de nacht weggegaan. De achterdeur, die Andrijs 's avonds goed had gesloten, stond 's morgens open. Daarna ontdekte Andrijs dat uit het achterhuis een leren zak verdwenen was van iets dat daar hing. Op de zak stonden de letters A.W., daaronder Hardegarijp en een jaartal dat hij niet kon noemen, alles in zwarte olieverf.
De man droeg een bruine jas en een bonte hoed. Hij had gezegd op 27 februari naar Leeuwarden te gaan en vervolgens verder om werk te zoeken. Aan zijn spraak leek hij Andrijs een Leeuwarder. Andrijs sloot na voorlezing en tekende te Bergum op 28 februari 1809: Andrijs Wijtzes.
Deze getuigenissen staan ook bij de verhalen uit Hardegarijp.
Trijntje Volkerts werkt in beide zaken als dienstmeid bij landbouwer Andrijs/Andries Wijtzes onder Hardegarijp. In april 1808 wordt haar leeftijd voorlopig als het 19de levensjaar gelezen; in februari 1809 staat opnieuw het 19de levensjaar. Naam, werkgever, plaats en nabijgelegen dateringen ondersteunen de koppeling van de twee diefstallen.

Zwarteweg 1807 - Scheldwoorden en dreigende gebaren tegen drost Sminia - Toenentoen

Rijperkerk 1794: Twee zwarte merries verdwenen | Toenentoen.nl

Witveen 1807 - Twee koppen en acht poten bij de Zwarteweg - Toenentoen

Tietjerk 1804 - De geslachte schapen van Andries Pijtters bij Hanenburg | Toenentoen.nl
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.





Verklaringen opgenomen door Jetze van Sminia, baljuw van het vijfde district in Friesland, als commissaris in deze zaak.
Afgelegd voor de ondergetekende commissaris en secretaris te Bergum op 28 februari 1809. Ondertekeningen: Sminia en P.W.G. Bruining.
Gerecht van Tietjerksteradeel, informatieboek 6, B6-D052. Datering: 28 februari 1809; overnachting 26–27 februari. Scanbladen 167, 168, 169, 170, 171.
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.